رقابت بر سر دور زدن هرمز؛ ترکیه هاب خلیج فارس–اروپا میشود؟
به گزارش زومان، اختلال گسترده در تنگه هرمز پس از جنگ ایران، بار دیگر یک سؤال قدیمی را به مرکز توجه آورده است: اگر یکی از مهمترین شریانهای انرژی جهان مختل شود، آیا مسیر جایگزینی برای تجارت و انتقال انرژی وجود دارد؟
«المانیتور» برای پاسخ به این سوال میگوید ترکیه تلاش کرده کریدورهای زمینی میان خلیج فارس و اروپا را بیش از گذشته برجسته کند؛ مسیرهایی که از عراق و سوریه عبور میکنند و از نگاه آنکارا میتوانند وابستگی به تنگه هرمز را کاهش دهند. اما پرسش مهم اینجاست: آیا این مسیرها واقعاً توان جایگزینی حملونقل دریایی را دارند؟
واقعیت این است که بحران هرمز بازارهای جهانی را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است. با اختلال در عبور نفتکشها، خریداران آسیایی و اروپایی به دنبال منابع جایگزین رفتهاند. صادرات نفت خام آمریکا در ماه مه به رکورد ۵.۶ میلیون بشکه در روز رسیده و اتحادیه اروپا نیز از افزایش حدود ۴۰ درصدی قیمت سوخت جت از فوریه خبر داده است. همین تحولات باعث شده بحث کریدورهای زمینی دوباره جدی شود.
«جاده توسعه» عراق؛ پروژه محبوب ترکیه
مهمترین طرحی که ترکیه روی آن حساب باز کرده، پروژه «جاده توسعه» عراق است؛ کریدوری ریلی و جادهای با ارزشی حدود ۲۰ میلیارد دلار که قرار است بندر فاو در جنوب عراق را از طریق مسیری حدود ۱۲۷۵ کیلومتری به ترکیه متصل کند.
آنکارا امیدوار است این پروژه فقط یک مسیر ترانزیتی نباشد. مقامهای ترکیه برآورد میکنند این کریدور طی یک دهه حدود ۵۵ میلیارد دلار به اقتصاد این کشور اضافه کند و سالانه ۷۰ هزار شغل ایجاد شود. ترکیه همچنین میخواهد تجارت خود با عراق را از سطح فعلی ۱۶.۸ میلیارد دلار به حدود ۳۰ میلیارد دلار برساند.
اما یک مانع مهم وجود دارد: زمان. حتی در خوشبینانهترین برآوردها، بهرهبرداری اولیه این مسیر تا سال ۲۰۳۳ آغاز نمیشود و تکمیل کامل آن ممکن است تا ۲۰۵۰ طول بکشد. به همین دلیل کارشناسان میگویند این پروژه دستکم در کوتاهمدت نمیتواند بحران هرمز را حل کند.
احمد طباقچالی، استراتژیست ارشد صندوق AFC عراق، معتقد است جایگزینی گلوگاهی مثل هرمز اساساً کار سادهای نیست و حتی پس از تکمیل، ظرفیت این مسیر با حجم عظیم تجارت عبوری از هرمز و کانال سوئز قابل مقایسه نخواهد بود.
مسیر سوریه؛ فرصت یا ریسک؟
گزینه دیگر ترکیه، احیای مسیرهای ترانزیتی از خاک سوریه است. ترکیه، سوریه و اردن در ماه آوریل توافقی برای همکاری حملونقل امضا کردند تا موانع لجستیکی کاهش پیدا کند و شبکههای ریلی توسعه یابد.
هدف بلندمدت، ایجاد یک مسیر زمینی از جنوب اروپا تا خلیج فارس است؛ ایدهای که حتی احیای راهآهن تاریخی حجاز را هم شامل میشود.
با این حال، یک مشکل بزرگ همچنان پابرجاست: زیرساختهای ویرانشده سوریه. کارشناسان میگویند هزینه ساخت و نگهداری چنین مسیرهایی بالاست و همین مسئله رقابتپذیری آنها را کاهش میدهد؛ هرچند در شرایط بحرانی میتوانند نقش مسیر پشتیبان را ایفا کنند.
رقیب دیگر؛ کریدور هند تا اروپا
در کنار پروژههای ترکیه، کریدور اقتصادی هند–خاورمیانه–اروپا (IMEC) نیز مطرح است؛ طرحی که با حمایت آمریکا و هند دنبال میشود و قرار است هند را از مسیر کشورهای عربی به اروپا متصل کند.
اما این پروژه هم با چالشهای مشابه روبهروست؛ از کمبود زیرساخت گرفته تا بیثباتیهای سیاسی منطقه.
در نهایت، بحران هرمز رقابت بر سر کریدورهای زمینی را داغتر کرده، اما فعلاً یک واقعیت تغییر نکرده است: در کوتاهمدت، حملونقل دریایی همچنان ستون اصلی تجارت و انرژی جهان باقی میماند.