با وجود پایان درگیری نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران و برقراری آتشبس، به نظر میرسد اثرات جنگ تازه حالا در کشورهای خلیج فارس در حال آشکار شدن است؛ نه فقط در سطح امنیتی و اقتصادی، بلکه در زندگی روزمره مردم. پرسش اینجاست: آیا منطقه پس از جنگ، وارد دورهای از کنترل و سختگیری داخلی شده است؟
این بخشی از گزارش تازه اکونومیست که میگوید نشانههای این تغییر بیش از هر جا در کویت دیده میشود؛ کشوری که خود در جریان جنگ از حملات موشکی بینصیب نماند و حالا با فضایی از بیاعتمادی و فشارهای امنیتی دستوپنجه نرم میکند.
در کویت، پنجشنبهها برای بسیاری از شهروندان به روزی اضطرابآور تبدیل شده. میپرسید چرا؟
چون در این روز، فهرست تازه افرادی منتشر میشود که تابعیتشان با فرمان امیر لغو شده است. نهادهای حقوق بشری میگویند از ماه مه ۲۰۲۴ تاکنون حدود ۷۰ هزار نفر همراه با اعضای خانوادهشان تابعیت کویتی خود را از دست دادهاند؛ تعدادی که معادل حدود ۱۶ درصد جمعیت شهروندان این کشور است.
پیامد این تصمیمها فقط از دست دادن یک گذرنامه نیست. کسانی که تابعیتشان لغو میشود، دسترسی به شغلهای دولتی، درمان رایگان، مالکیت خانه و حتی حق اداره کسبوکار را از دست میدهند.
برخی کویتیها میگویند فشار روانی و احساس تحقیر به حدی شدید شده که در مواردی به خودکشی نیز انجامیده است.
یکی از اعضای خاندان سلطنتی کویت میگوید:
با توجه به خروج گسترده خارجیها در دوران جنگ، ما باید بهشدت بهدنبال حفظ و جذب جمعیت باشیم؛ اما آنها نمیفهمند که خودمان داریم مردم را از کشور فراری میدهیم.
یک مقام امنیتی ناراضی صریحتر میگوید: «انگار سرطان به جان کویت افتاده است. همه ما مظنون به حساب میآییم.»
بازگشت فضای امنیتی در خلیج فارس؟
اما ماجرا فقط به کویت محدود نیست. کشورهای حاشیه خلیج فارس همزمان با ناامنیهای منطقهای، از شلیک موشک و پهپاد گرفته تا تهدید مسیرهای انرژی در تنگه هرمز، با نگرانیهای تازهای روبهرو شدهاند. از نگاه برخی دولتهای منطقه، حمایت آمریکا نیز دیگر مانند گذشته تضمینشده به نظر نمیرسد.
در چنین فضایی، برخی حکومتهای خلیج فارس ظاهراً به سمت اعمال کنترل بیشتر در داخل حرکت کردهاند. در امارات، کویت و چند کشور دیگر، دهها هزار نفر با خطر اخراج یا سلب تابعیت مواجه شدهاند و بیش از هزار نفر نیز بازداشت شدهاند. تنها در امارات، حدود هزار مهاجر به اتهام فیلمبرداری از حملات موشکی بازداشت شدهاند.
در کویت، شیخ مشعل صباح از سیاستهای جدید تابعیتی با عنوان «پاکسازی ملی» یاد کرده است. در همین حال، نگاه امنیتی به برخی گروهها—بهویژه شیعیان و ایرانیان مقیم—افزایش یافته است. امارات که میزبان جمعیت بزرگی از ایرانیان است، برخی مدارس، بیمارستانها و باشگاههای ایرانی را تعطیل کرده و گزارشهایی از جلوگیری از بازگشت برخی ایرانیان مقیم منتشر شده است.
پایان استثنای دموکراتیک کویت؟
کویت سالها بهعنوان کشوری با فضای سیاسی بازتر در میان کشورهای خلیج فارس شناخته میشد؛ اما این وضعیت نیز در حال تغییر است. شیخ مشعل در مه ۲۰۲۴ پارلمان منتخب کشور را تعلیق کرد و از آن زمان با فرمان حکمرانی میکند.
بعد از جنگ، محدودیتها بیشتر هم شدهاند: برنامههای گفتوگومحور تلویزیونی متوقف شده، محافل سنتی سیاسی بسته شدهاند و حتی نظارت بر گروههای واتساپی افزایش یافته است. انتخابات شهرداری نیز لغو شده و برخی دانشگاهیان میگویند کویت به سمت حکمرانی اقتدارگرایانه حرکت کرده است.
یک چهره دانشگاهی درباره وضعیت این کشور میگوید: «ما به دیکتاتوری تبدیل شدهایم.»
این وضعیت برای بسیاری از شهروندان پرسشبرانگیز شده است: چگونه میتوان به کشوری احساس تعلق داشت که هر لحظه ممکن است حق شهروندی را پس بگیرد؟
در میان افرادی که تابعیتشان لغو شده، از زنان خارجی ازدواجکرده با مردان کویتی گرفته تا مدیران نفتی، بانکداران و حتی مقامهای دیپلماتیک دیده میشوند؛ موضوعی که نگرانی درباره بیثباتی اجتماعی را افزایش داده است.
تغییر دائمی معیارها برای سلب تابعیت، فضای نگرانکنندهای ایجاد کرده است. یک فعال جامعه مدنی میپرسد: «چرا باید جانم را فدای کشوری کنم که فقط مرا از خود میراند؟»
یک ژنرال بازنشسته که در سال ۱۹۹۱ کویتیها را برای مقابله با حمله عراق بسیج کرده بود، با او همنظر است:
مطمئن نیستم امروز همه حاضر باشند برای کشور بجنگند.
فشار بر شیعیان و ساکنان ایرانی قدیمی، احساسات فرقهگرایانهای را دوباره زنده کرده است که در سالهای گذشته رو به افول بود. امارات مساجد شیعیان را تعطیل کرده و دهها شیعه، از جمله دستکم دو مقام رسمی، را به اتهام عضویت در یک گروه شیعی بازداشت کرده است.
بسیاری از شیعیان تلاش میکنند وفاداری خود را به نمایش بگذارند؛ تصویر پروفایل شبکههای اجتماعیشان را با عکس حاکمان عوض میکنند و انگشترهای نقرهای بزرگ و نشانهداری را که در دست دارند کنار میگذارند.
اما این تلاشها چندان فایدهای ندارد. یک افسر بلندپایه در کویت میگوید صدها شیعه در نهادهای امنیتی تنزل رتبه گرفتهاند.
فشار حاکمان بر جمعیت شیعه، با جاذبه ایران جسورتر نیز همراه شده است. شیعیان بحرین برای آیتالله علی خامنهای، رهبر فقید جمهوری اسلامی ایران، مراسم عزاداری برگزار کردند. شیعیان سنتگرا که طرفدار جدایی دین از سیاستاند، شکایت دارند که فعالان طرفدار ایران اکنون دست بالا را پیدا کردهاند.
عمان؛ برنده خاموش بحران خلیج فارس
عمان از این روند جدا ایستاده و بهدنبال حفظ روابط با ایران است. این کشور میخواهد در دریافت هزینه از کشتیهایی که از هرمز عبور میکنند، به ایران بپیوندد و تنها کشور خلیج فارس است که همچنان پروازهای روزانه به ایران دارد.
در میان وزیران خارجه کشورهای خلیج فارس، فقط وزیر خارجه عمان دفتر یادبودی را که سفارت ایران پس از درگذشت رهبر فقید این کشور گشوده بود، امضا کرد.
مسقط امیدوار است از موقعیت خود بهعنوان یکی از تنها دو کشور خلیج فارس که بهطور کامل به تنگه هرمز وابسته نیستند بهره ببرد و جای امارات را بهعنوان دروازه اصلی تجارت منطقه بگیرد.
این کشور با خرسندی شاهد آن است که مهاجران، از جمله ایرانیانی از امارات و قطر، به آنجا نقل مکان میکنند.
نظام سیاسی عمان همچنان استبدادی است؛ اما برخلاف دیگران، از سیاست هویتی پرهیز میکند. بازار سهام عمان طی یک سال گذشته عملکردی بهتر از سایر بازارهای منطقه داشته است. یک تاجر ایرانی قهوه که بهتازگی دفتر منطقهای خود را به مسقط، پایتخت عمان، منتقل کرده، تأکید میکند: «روزهای دبی به پایان رسیده است. حالا نوبت عمان است.»