پیامهای نرم تهران و ریاض؛ کانال حج در سایه جنگ
به گزارش زومان به نقل از فایننشالتایمز، ایران از زمان آغاز جنگ در اواخر فوریه، صدها حمله موشکی بالستیک و پهپادی علیه زیرساختهای انرژی عربستان، اماکن غیرنظامی و پایگاههای نظامی انجام داده است. در پاسخ، عربستان نیز چندین حمله تلافیجویانه علیه ایران انجام داد، هرچند ریاض به تهران اعلام کرد که در کارزار نظامی گسترده آمریکا و اسرائیل مشارکت ندارد.
با وجود این تبادل موشکی میان دو کشور، حالا نزدیک به ۳۰ هزار ایرانی برای انجام مناسک حج که این هفته آغاز شده، وارد عربستان سعودی شدهاند.
تهران و ریاض در تلاشاند تنشها را کاهش دهند.
حدود ۱.۵ میلیون زائر از خارج عربستان برای حج وارد این کشور شدهاند، در حالی که نگرانیها درباره احتمال ازسرگیری درگیری سهماهه همچنان وجود دارد.
طبق اعلام سازمان حج و زیارت ایران، نزدیک به ۳۰ هزار زائر ایرانی امسال در قالب ۱۳۱ پرواز به عربستان سفر کردهاند. نکته آنکه این رقم حدود یکسوم سهمیه ۸۶ هزار نفری ایران است.
مقامهای ایرانی کاهش این تعداد را ناشی از آغاز جنگ در منطقه و محدودیتهای ناشی از تحریمهای آمریکا در انتقال مالی عنوان کردهاند که مانع سفر بیش از ۵۰ هزار زائر شده است.
پیامهای نرم تهران و ریاض در موسم حج
با آغاز مراسم حج و ورود نخستین موج زائران ایرانی به عربستان در ماه گذشته، سفیر ایران علیرضا عنایتی در گفتوگو با روزنامه سعودی الشرقالاوسط اعلام کرد که ایران از تلاشهای عربستان برای خدمترسانی به زائران قدردانی میکند و افزود «همه متعهد هستند روح حج و مقررات کشور میزبان را رعایت کنند».
شاهزاده عبدالعزیز بن سعود بن نایف وزیر کشور عربستان نیز پیش از آغاز مراسم حج با علیرضا رشیدیان رئیس سازمان حج و زیارت ایران، گفتوگو کرده بود.
به نظر میرسد این لحن دوستانه نشاندهنده تلاش دو کشور برای حفظ کانالهای ارتباطی باز با وجود جنگ اخیر باشد؛ در این میان مقامات عالیرتبه دو کشور چندین تماس تلفنی داشتهاند که آخرین آنها شنبه گذشته بوده است.
از درگیری خونین مکه تا آشتی با میانجیگری چین
دولت و مردم عربستان به میزبانی از زائران مسلمان از سراسر جهان افتخار ویژهای دارند. پادشاهان این کشور از سال ۱۹۸۶ عنوان «خادم الحرمین الشریفین» را برای خود به کار میبرند.
با این حال، اختلافات طولانیمدتی میان عربستان و ایران درباره سیاست و دین و همچنین نحوه مدیریت حج وجود داشته که برخی از آنها به خشونت و تحریم منجر شده است.
رهبری ایران همواره حج را به عنوان بستری سیاسی برای مخالفت با آنچه «قدرتهای مستکبر» مینامد، بهویژه آمریکا، و همچنین فرصتی برای ابراز مخالفت با اسرائیل و حمایت از فلسطینیان میداند.
زائران ایرانی در قالب آیین نمادین «برائت از مشرکین» که توسط آیتالله خمینی پایهگذاری شده، پلاکارد حمل میکنند و شعارهای سیاسی سر میدهند. این موضوع همواره یکی از عوامل تنش با مقامات سعودی بوده است، زیرا عربستان فعالیت سیاسی در حج را ممنوع میداند و بر غیرسیاسی بودن کامل این مراسم تأکید دارد.
در سال ۱۹۸۷، نیروهای امنیتی عربستان با زائران ایرانی که در مکه اعتراضات ضدآمریکایی برگزار میکردند درگیر شدند؛ حادثهای که مقامات ایرانی میگویند ۳۲۵ زائر ایرانی در آن شهید شدند. در پاسخ، جمعی از ایرانیان به سفارت عربستان در تهران حمله کردند.
نزدیک به ۳۰ سال بعد، در سال ۲۰۱۶، ایران در پی فاجعه ازدحام در منا در سال قبل که منجر به مرگ صدها زائر از جمله بسیاری ایرانی شد، حج را تحریم کرد. رهبران ایران عربستان را به ناتوانی در تأمین امنیت زائران متهم کردند. عربستان این ادعا را رد کرد و خود مدعی شد ایران در تلاش است حج را به «نمایش سیاسی» تبدیل کند.
تصمیم به تحریم پس از اعدام یک روحانی شیعه تندرو در عربستان در همان سال اتخاذ شد؛ رخدادی که باعث حمله معترضان ایرانی به اماکن دیپلماتیک عربستان و قطع دوباره روابط شد.
تنشهای میان دو کشور پس از توافقی که چین در سال ۲۰۲۳ میان دو کشور میانجیگری کرد، بهطور قابل توجهی کاهش یافت. از آن زمان، زائران ایرانی به طور منظم از طریق پروازهای مستقیم به مکه و مدینه سفر کردهاند.
اچ. ای. هلیر، کارشناس ژئوپلیتیک و مطالعات خاورمیانه در مؤسسه خدمات سلطنتی متحد (RUSI) و مرکز پیشرفت آمریکا، میگوید:
«عربستان سعودی در تلاش است تصویری از بلوغ، ثبات و دیپلماسی دولتی ارائه دهد.»