کویت در تله جغرافیا؛ کشوری که برای جنگ ساخته نشد

به گزارش زومان، وال‌استریت‌ژورنال در گزارشی نوشت: سی‌وپنج سال پیش، میادین نفتی کویت در جریان حمله صدام حسین و آغاز جنگ اول خلیج فارس در آتش سوختند.

حالا و در می ۲۰۲۶ تاریخ دوباره برای این شیخ‌نشین کویری که وسعت آن تقریباً به اندازه ایالت نیوجرسی ایالات متحده است؛ در حال تکرار است. جریان نفت خام متوقف شده، دکل‌های حفاری خاموش مانده‌اند و پایانه‌های بارگیری نفت در خلیج فارس خالی هستند.

بسته شدن تنگه هرمز، نزدیک به ۲ میلیون بشکه نفت در روز را از کویت سلب کرده است. رقمی که حدود ۲ درصد از نیاز روزانه جهان را تشکیل می‌دهد و اکنون با حذف آن، مهم‌ترین منبع درآمدی این کشور قطع شده است.

جنگ ایران شاید به کشورهای سراسر خلیج فارس آسیب زده، اما هیچ‌کدام به اندازه کویت متضرر نشده‌اند؛ چرا که تقریباً همه آنچه که ۵ میلیون ساکن این کشور مصرف می‌کنند، از غذا تا آب، باید از طریق کامیون از عربستان سعودی وارد شود.

تاثیرات این بحران در تاروپود جامعه کویت مشهود است؛ فرودگاه بین‌المللی این کشور با تأخیری چشمگیر نسبت به همسایگان بازگشایی شد، آموزش همچنان به صورت مجازی انجام می‌شود و حضور کارکنان بخش دولتی—که بدنه اصلی نیروی کار را تشکیل می‌دهند—هنوز در سقف ۵۰ درصد محدود مانده است.

در کنار این وضعیت داخلی، تحولات امنیتی نیز فشار بیشتری بر کشور وارد کرده است. صدها پهپاد و موشک ایرانی به زیرساخت‌های نفتی کویت آسیب زده‌اند، برخی پایگاه‌های نظامی آمریکا را هدف قرار داده‌اند و در نتیجه، بخشی از دیپلمات‌های آمریکایی و هزاران نیروی مستقر، این کشور را ترک کرده‌اند.

با وجود اینکه شمار تلفات انسانی محدود گزارش شده، آثار جنگ در چهره کویت کاملاً مشهود است. از جمله، ساختمان شرکت ملی نفت که در ۵ آوریل هدف حمله موشکی قرار گرفت و دچار آتش‌سوزی گسترده‌ای شد؛ حادثه‌ای که شعله‌های آتش و دود آن تا ساعت‌ها در آسمان پایتخت دیده می‌شد.

شاخص مدیران خرید اس‌اندپی گلوبال در ماه گذشته نشان داد که اعتماد در کویت به پایین‌ترین سطح خود از زمان آغاز همه‌گیری کرونا در شش سال پیش رسیده است.

شیخ نواف الصباح، معاون رئیس و مدیرعامل شرکت نفت کویت، با شگفتی از وضعیت می‌گوید:

فکر نمی‌کنم کسی فکر می‌کرد که عبور ایمن و آزاد از تنگه هرمز برای چنین مدت طولانی مختل شود.

کویت با اتکا به صندوق ثروت ملی خود با ارزشی بیش از یک تریلیون دلار، از نظر تئوری می‌تواند بیش از یک دهه بدون درآمد نفتی دوام بیاورد و همچنان هزینه خدمات رفاهی گسترده برای حدود ۱.۵ میلیون شهروند خود را تأمین کند؛ در حالی که جمعیت کشور بیش از ۳ میلیون نفر نیروی کار خارجی را نیز شامل می‌شود.

اما این وضعیت می‌تواند روندی را تثبیت کند که پیش‌تر نیز کویت را— که در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ دوران شکوفایی را تجربه می‌کرد—در مقایسه با دیگر کشورهای منطقه عقب نگه داشته بود؛ به‌ویژه پس از آنکه این کشور در پی حمله عراق در سال ۱۹۹۰ نیز نتوانست به سرعت به شرایط عادی بازگردد.

این شرایط همچنین هشداری برای دیگر کشورهای خلیج فارس است؛ وقتی بی‌ثباتی و عدم قطعیت در کشورهایی با مزیت اصلی ثروت و ثبات نهادینه شود، می‌تواند مسیر توسعه را تحت تأثیر قرار دهد.

فيصل المطوع تاجر برجسته‌ای که خانواده‌اش نسل‌ها واردکننده کالاهای مصرفی بوده‌اند و خواهان کاهش کنترل دولت بر اقتصاد است، می‌گوید: «نمی‌توانیم برای مدت طولانی به همین شکل ادامه دهیم.»

او اشاره کرد که دولت کویت مدت‌ها درباره ساخت یک خط ریلی برای دور زدن مسیرهای خلیج فارس صحبت کرده بود، اما هرگز آن را عملی نکرد و اکنون این کشور ناچار است کالاها را از طریق حمل‌ونقل زمینی و با کامیون وارد کند؛ روشی که حدود شش برابر گران‌تر از حمل‌ونقل دریایی است. در همین حال، کنترل دولت نیز فشار بیشتری بر حاشیه سود وارد کرده است.

ما به کسی نیاز داریم که اقتصاد اینجا را تغییر دهد، همان‌طور که عربستان و دیگر کشورها با پروژه‌های بزرگ و چشم‌اندازهای توسعه‌ای انجام دادند.

- فيصل المطوع، تاجر برجسته‌ کویتی

مقامات فعلی و پیشین اما از رویکرد محتاطانه دولت دفاع می‌کنند و می‌گویند کویت قصد تقلید از دیگران را ندارد و از جنگ ۱۹۹۰ آموخته که احتیاط یک فضیلت است.

عبدالعزیز المرزوق وزیر امور اقتصادی و سرمایه‌گذاری کویت، معتقد است که ذخایر کشور می‌تواند برای مدت طولانی از اقتصاد حمایت کند.

توقف صادرات نفت می‌تواند نوعی هزینه یا حق‌بیمه برای شرایط فعلی باشد، اما در نهایت موقتی است. اکنون در حال ارزیابی شرایط هستیم و تمرکز ما بر تاب‌آوری است، نه الزاماً کارایی.

- عبدالعزیز المرزوق، وزیر امور اقتصادی و سرمایه‌گذاری کویت

شهر کویت (پایتخت کشور کویت) زمانی مرکز اقتصادی خلیج فارس محسوب می‌شد، اما امروز گویا از آن عصر طلایی فاصله گرفته؛ آسیب پذیری پالایشگاه «مینا عبدالله» در حمله پهپادی ماه مارس، نمادی از این وضعیت است.

کویت که شکلی مثلثی دارد، میان عراق، عربستان سعودی و خلیج فارس محصور است و این موقعیت باعث شده پس از بسته شدن تنگه هرمز، عملاً در خشکی گرفتار شود.

پیش از بازگشایی فرودگاه، تنها مسیر ورود به کشور از طریق زمینی و از خاک عربستان سعودی بود. یکی از سفرهای اخیر به کویت، شامل چند ساعت رانندگی در جاده‌ای تاریک در دل بیابان بوده است؛ جایی که تعداد شترها از انسان‌ها بیشتر به نظر می‌رسید و در طول مسیر، شعله‌های گاز از تأسیسات نفتی دیده می‌شد، اما در عمل بخش قابل توجهی از فعالیت‌های انرژی کشور متوقف شده بود.

در همین حال، مقامات کویتی نسبت به افزایش بی‌ثباتی در کشور ابراز نگرانی کرده‌اند. کویت اخیراً سفیر ایران را احضار کرده و نسبت به آنچه «نفوذ نیروهای شبه‌نظامی ایرانی» خوانده شده که به درگیری با ارتش کویت و زخمی شدن یک نفر منجر شده، اعتراض کرد؛ اتهاماتی که از سوی ایران رد شده است.

همچنین نگرانی‌ها نسبت به وضعیت عراق نیز ادامه دارد؛ جایی که پیش از آغاز جنگ اخیر ایران، حملات محدودی به تأسیسات نفتی از آنجا گزارش شده بود. به گفته مقامات، دست‌کم نیمی از حملات پهپادی در این درگیری از سوی شبه‌نظامیان شیعه مستقر در عراق انجام شد و ارتش کویت نیز اعلام کرده در ۱۰ مه چند پهپاد دیگر را رهگیری کرده است.

کویت زمانی مرکز اقتصادی خلیج فارس بود، مشابه دبی یا دوحه امروز. پیش از کشف نفت، یک روستای ماهیگیری و مرواریدگیری که بعدها نخستین بورس اوراق بهادار منطقه و نخستین دانشگاه مدرن را ایجاد کرد و به مرکز فرهنگی فعال با نقش پررنگ‌تر زنان تبدیل شد.

این کشور یک دولت رفاهی ایجاد کرد که خدمات درمانی و آموزشی رایگان به شهروندان ارائه می‌داد و زیرساخت‌های داخلی ساخت و از طریق نخستین صندوق ثروت ملی مدرن جهان در خارج سرمایه‌گذاری کرد؛ روندی که با حمله صدام حسین متوقف شد و پس از آزادسازی کشور توسط ائتلافی به رهبری آمریکا، نیروهای عراقی در حال عقب‌نشینی چاه‌های نفت را آتش زدند و خاموش کردن آتش‌ها نزدیک به یک سال طول کشید.

نشانه‌های آن دوره هنوز باقی است: بقایای سوخته تانک‌ها و توپ‌های ضدهوایی عراق در جزیره فیلکه نزدیک پایتخت پراکنده است؛ جزیره‌ای که از زمان اسکندر مقدونی مسکونی بوده اما اکنون جمعیت غیرنظامی اندکی دارد.

در جای دیگر، کویت سال‌ها زمان و میلیاردها دلار صرف بازسازی کرد و اجازه داد نیروهای آمریکایی آنجا باقی بمانند. اما همچنان از احساس شکنندگی رها نشد. سرمایه‌گذاران محتاط‌تر شدند. پارلمان پرتنش این کشور نیز با سد کردن سیاست‌های جدید، روند اصلاحات را کند کرده و وابستگی به نفت نیز انگیزه تنوع اقتصادی را کاهش داده است.

ادوارد اسکیپ گنهام جونیور، سفیر سابق آمریکا در زمان آزادسازی کویت گفت: «کشور بعد از آزادی انگار در زمان متوقف شد. هیچ چیز تغییر نکرد.»

امروز کویت دومین مرکز خرید بزرگ جهان را دارد و فروشگاه‌های لوکس فراوانی در آن فعال است، اما حال‌وهوای آینده‌محور دبی را ندارد. رانندگان از خرابی جاده‌ها و سنگریزه‌هایی که باعث تصادف یا پنچری می‌شود شکایت دارند و برخی مناطق دهه‌هاست روکش آسفالت مناسب ندیده‌اند.

در حالی که دبی در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۴ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری خارجی جذب کرد، کویت تنها حدود ۷۲۵ میلیون دلار سرمایه جذب داشت. همچنین در همین سال، فرودگاه دبی از بیش از ۹۵ میلیون مسافر میزبانی کرد، در حالی که فرودگاه کویت کمتر از ۱۵ میلیون مسافر را جابه‌جا کرد.

مقامات کویتی مطمئن هستند کشور دوباره بهبود خواهد یافت.

شیخ نواف می گوید: «این اولین بحران ما نیست و از هر بحران چیزهای زیادی یاد گرفته‌ایم و خود را تطبیق داده‌ایم.»

ساختمان مرکزی شرکت نفت به‌شدت آسیب دیده اما همچنان پابرجاست. ما از آن به‌عنوان نماد بخش نفت و کویت استفاده می‌کنیم؛ ما هم مقاوم هستیم و هم سرسخت.

- شیخ نواف

مقامات کویت می‌گویند توقف فعالیت‌های نفتی فرصتی برای تعمیرات لازم فراهم کرده است و آن‌ها ترجیح می‌دهند منتظر بمانند تا نتیجه جنگ مشخص شود. در همین حال، امارات متحده عربی در حال تسریع ساخت یک خط لوله دوم برای دو برابر کردن ظرفیت صادراتی تا سال آینده است.

بسیاری معتقدند کویت بیش از حد محتاط است و دیگر نمی‌تواند با دبی رقابت کند.

آن‌ها به فرودگاه اشاره می‌کنند که هدف حملات مکرر پهپادی قرار گرفت و چند مخزن سوخت و یک سامانه راداری را نابود کرد. در حالی که دیگر کشورها پس از آتش‌بس بازگشایی شدند، کویت دو هفته دیرتر به روال عادی بازگشت و هنوز هم تنها بخشی از ظرفیت پروازهای عادی را از سر گرفته است.

این تعطیلی طولانی به‌عنوان نشانه‌ای از ریسک‌گریزی شدید مقامات تعبیر می‌شود؛ جایی که هیچ‌کس حاضر نیست مسئولیت پیامدهای احتمالی را بر عهده بگیرد.