قمار ناموفق پکن؛ چرا عربستان از ایران و آمریکا همزمان شاکی است؟

به گزارش زومان به نقل از امواج مدیا، در سال ۲۰۲۳، چین با میانجی‌گری میان ایران و عربستان و با کمک عمان و عراق، توافقی تاریخی برای عادی‌سازی روابط تهران و ریاض رقم زد؛ توافقی که در آن مقام‌های ارشد دو رقیب دیرینه در پکن گردهم آمدند و تصمیم گرفتند فصل تازه‌ای در روابط خود آغاز کنند. اما سه سال بعد، آن صلح عملاً فروپاشیده و روابط دو کشور به پایین‌ترین سطح خود رسیده است.

بدتر آنکه، آنچه زمانی «جنگ سرد» میان تهران و ریاض توصیف می‌شد، حالا به مرحله‌ای داغ و مستقیم نزدیک شده است؛ به‌ویژه پس از آنکه ایران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، پهپادها و موشک‌هایی را به سمت عربستان و دیگر کشورهای عربی خلیج فارس شلیک کرد.

در ابتدای بحران، ایران تلاش می‌کرد اهداف غیرسعودی را هدف قرار دهد، اما با تضعیف موقعیتش در جنگ، به‌تدریج زیرساخت‌های عربستان را نیز در فهرست اهداف قرار داد. هرچند بخش عمده‌ای از این حملات رهگیری شد و برخی موشک‌ها نیز به هدف نخوردند، اما مواردی که از سامانه‌های پدافندی عبور کردند، خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌های عربستان وارد کردند و تلفات انسانی نیز به جا گذاشتند.

در شرایطی که منطقه بار دیگر در آستانه بازگشت به جنگی فراگیر قرار گرفته، چین تلاش می‌کند آخرین بقایای توافق تهران و ریاض را حفظ کند. پکن برای این منظور، فرستاده ویژه‌ای را به خاورمیانه اعزام کرده و وانگ یی، وزیر خارجه چین نیز ضمن میزبانی از همتای ایرانی خود، ده‌ها تماس تلفنی با مقام‌های ارشد دیپلماتیک جهان برقرار کرده تا آن‌ها را متقاعد کند که تنها راه دستیابی به صلح پایدار، گفت‌وگو است نه زور نظامی.

با وجود خشم عربستان از حملات ایران، گزارش‌ها نشان می‌دهد نارضایتی ریاض از آمریکا حتی بیشتر است. عربستان که متحد سنتی واشنگتن محسوب می‌شود، معتقد است در تصمیمات کلیدی کنار گذاشته شده و درخواست‌هایش برای کاهش تنش نادیده گرفته شده است.

طبق این تحلیل، سعودی‌ها پیش از آغاز حملات آمریکا علیه ایران نیز از جزئیات آن مطلع نشده بودند و همین مسئله باعث شد کشورهای عربی خلیج فارس خود را ناگهان در میانه بحرانی ببینند که نقشی در آغاز آن نداشتند.

از نگاه چین، ادامه خویشتنداری عربستان اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت ورود مستقیم ریاض به جنگ، تهران دیگر عربستان را شریک ناخواسته آمریکا تلقی نخواهد کرد، بلکه آن را بخشی از ائتلاف جنگی می‌داند؛ موضوعی که می‌تواند حملات ایران به خاک عربستان را تشدید کند.

با این حال، صبر عربستان نیز در حال لبریز شدن است. پیش از برقراری آتش‌بس، شایعاتی مطرح شده بود مبنی بر اینکه ریاض از ترامپ خواسته «ضربه نهایی» را وارد کند؛ هرچند عربستان این گزارش‌ها را رد کرده است.

اما آنچه واقعاً سعودی‌ها را نگران کرده، تسلط ایران بر تنگه هرمز و همچنین حمله به خط لوله شرق-غرب عربستان است؛ خطی که برای دور زدن هرمز طراحی شده بود. از نگاه ریاض، همزیستی با ایران زمانی قابل قبول است که اقتصاد عربستان در گرو تصمیمات تهران نباشد.

در چنین فضایی، گزینه‌های چین برای جلوگیری از تقابل مستقیم ایران و عربستان نیز محدود شده است. پکن می‌تواند به‌عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران، تهران را برای توقف حملات به عربستان تحت فشار بگذارد یا از قطعنامه کشورهای عربی در شورای امنیت برای بازگشایی تنگه هرمز حمایت کند؛ قطعنامه‌ای که چین پیش‌تر آن را وتو کرده بود.

اما چنین اقدامی ممکن است روابط راهبردی چین و ایران را به‌شدت تخریب کند، زیرا تهران اکنون خود را در وضعیت «مرگ و زندگی» می‌بیند و ابزارهای محدودی برای فشار متقابل در اختیار دارد.

گزینه دیگر چین، حضور مستقیم نظامی میان ایران و عربستان است؛ برای مثال استقرار جنگنده‌ها و سامانه‌های پدافندی به‌منظور رهگیری موشک‌ها و پهپادهای ایرانی. چنین اقدامی می‌تواند ایران را از حمله به عربستان بازدارد، زیرا احتمال آسیب دیدن نیروهای چینی وجود خواهد داشت.

با این حال، تحلیلگران بعید می‌دانند چین حاضر باشد برای حفظ توافق تهران-ریاض، نیروهای خود را وارد میدان جنگ کند.

در این میان، پاکستان به ابزاری غیرمستقیم برای کمک چین به عربستان تبدیل شده است. اسلام‌آباد که هم‌پیمان مشترک پکن و ریاض محسوب می‌شود، سال گذشته با عربستان توافق دفاعی امضا کرد و اکنون حدود ۱۳ هزار نیرو و جنگنده‌های JF-17 را برای حفاظت از مناطق نفتی شرق عربستان مستقر کرده است.

حضور خلبانان پاکستانی باتجربه نه‌تنها توان دفاعی عربستان را تقویت می‌کند، بلکه می‌تواند عامل بازدارنده‌ای در برابر ایران باشد؛ زیرا تهران پاکستان را «همسایه، برادر و دوست» می‌داند.

این بحران همچنین می‌تواند به فرصتی برای گسترش نفوذ تسلیحاتی چین در عربستان تبدیل شود. ریاض که دیگر نمی‌تواند مانند گذشته به تضمین‌های امنیتی آمریکا اتکا کند، به دنبال تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی خود است و تسلیحات چینی ــ که بدون محدودیت‌های سیاسی عرضه می‌شوند ــ می‌توانند گزینه‌ای جذاب باشند.

هرچند سلاح‌های چینی معمولاً در مقایسه با تجهیزات غربی ضعیف‌تر تلقی می‌شوند، اما تحلیلگران معتقدند عملکرد موفق برخی سامانه‌های چینی در برابر تجهیزات غربی و همچنین آسیب‌پذیری تسلیحات آمریکایی در برابر حملات ارزان‌قیمت ایرانی، ممکن است نگاه عربستان را تغییر دهد.

در نهایت، با وجود همه این تحولات، به نظر می‌رسد اولویت اصلی چین همچنان حفظ ثبات منطقه و جلوگیری از گسترش جنگ باشد؛ به‌ویژه از مسیر احیای دیپلماسی میان ایران و آمریکا و جلوگیری از فروپاشی کامل توافق تهران-ریاض.