عربستان نمی‌تواند قید هرمز را بزند

به گزارش زومان به نقل از فایننشال تایمز، عربستان سعودی در حال توسعه بندر نئوم به عنوان مرکزی برای اتصال خلیج فارس به اروپا و آفریقاست؛ چرا که این پادشاهی به سواحل دریای سرخ که مدت‌ها نادیده گرفته شده بود، به عنوان یک خروجی تجاری کلیدی برای مقابله با کنترل ایران بر تنگه هرمز روی آورده است.

پروژه عظیم «نئوم» متعلق به شاهزاده محمد بن سلمان، که شامل یک شهر خطی آینده‌نگرانه در صحرا بود، پس از هزینه‌های گزاف، به‌طور محسوسی کوچک‌سازی شده است. اما اکنون بندر نه چندان پرزرق‌وبرق این پروژه به عنوان یکی از چندین برنامه زیربنایی که توانسته‌ ضربه اقتصادی ناشی از حملات ایران به کشتیرانی را کاهش دهد در کانون توجه قرار گرفته است؛ حملاتی که عملاً شرق نفت‌خیز عربستان را از تجارت جهانی جدا کرده است.

این حملات که در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه آغاز شد، ریاض و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس را بر آن داشت تا وابستگی خود به تنگه هرمز را قطع کنند.

تیم رسانه‌ای نئوم هفته گذشته در شبکه اجتماعی ایکس در این باره نوشت:

با تغییر مسیرهای تجاری و تکامل پویایی‌های منطقه‌ای، بندر نئوم در حال ظهور به عنوان یک دروازه کلیدی است. این بندر با موقعیت استراتژیک در دریای سرخ و عملیاتی شدن کامل، هم‌اکنون امکان تجارت سریع‌تری را فراهم کرده است.

با این حال، هنوز مشخص نیست چه نوع کالاهایی در بندر نئوم بارگیری می‌شوند؛ چرا که این بندر در حوزه جابه‌جایی نفت نقشی ندارد. اما تصاویر ماهواره‌ای اوایل ماه مارس از حضور پرتعداد کامیون‌های باری در این بندر حکایت دارد؛ نشانه‌ای از شکل‌گیری تدریجی فعالیت‌های لجستیکی در این منطقه.

تصاویر منتشرشده توسط شرکت پلنت لبز نیز تأیید می‌کند که زیرساخت‌های بندری—از جمله حوضچه لایروبی‌شده و نصب جرثقیل‌ها—به مرحله بهره‌برداری نزدیک شده‌اند.

از سوی دیگر، عربستان همچنین توانسته بخش بزرگی از نفت خام خود را از طریق یک خط لوله به دریای سرخ منتقل کند؛ خط لوله‌ای که در جریان جنگ منطقه‌ای دهه ۱۹۸۰ میان ایران و عراق ساخته شد.

براساس داده‌های شرکت تحقیقاتی کپلر، صادرات از بندر ینبع در ساحل غربی از ماه فوریه تاکنون حدود چهار برابر افزایش یافته و در اوایل آوریل به بیش از ۲۹ میلیون بشکه در هفته رسیده است.

اگرچه ینبع و خط لوله شرق به غرب هدف برخی حملات ایران قرار گرفته‌اند، اما این بندر در فاصله‌ای بیش از ۱۲۰۰ کیلومتر از شرق به غرب شبه‌جزیره عربستان قرار دارد و نسبت به رأس تنوره (پایانه اصلی نفت خام کشور در ساحل شرقی)، در برابر پهپادها و موشک‌های تهران امن‌تر است.

با مسدود شدن تنگه هرمز، عربستان سعودی تلاش کرده خود را به‌عنوان یک هاب ترانزیتی منطقه‌ای مطرح کند.

شرکت‌های هواپیمایی کویت و بحرین به‌طور موقت بخشی از عملیات خود را به فرودگاه‌های عربستان منتقل کردند. همچنین ریاض اجازه داده کامیون‌های بیشتری حامل مواد غذایی از خاک این کشور عبور کنند و هزینه‌های انبارداری را نیز لغو کرده تا به همسایگانی که معمولاً از طریق بنادر خلیج فارس مواد غذایی دریافت می‌کنند، کمک کند.

تیم کالن، پژوهشگر مهمان در مؤسسه کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن و رئیس پیشین مأموریت صندوق بین‌المللی پول در عربستان، در این باره می گوید:

تلاش گسترده‌ای برای توسعه بنادر دریای سرخ در چارچوب حرکت به سمت تبدیل شدن به یک قطب لجستیکی صورت گرفته است. پیشرفت قابل‌توجهی در بهبود زیرساخت‌های بندری و همچنین به‌کارگیری فناوری در فرآیندهای گمرکی حاصل شده است.

با این حال، این جابه‌جایی اقتصادی با محدودیت زیرساختی در غرب عربستان مواجه است؛ از جمله نبود خط راه‌آهن به دریای سرخ و محدود بودن ظرفیت بندر ینبع.

بر اساس داده‌های شرکت کلپر، حتی در اوج شرایط جنگی، ینبع تنها توانسته حدود نیمی از ۵۹ میلیون بشکه در هفته—که عمدتاً از رأس‌تنوره پیش از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل صادر می‌شد—را ارسال کند.

در همین راستا، عربستان تلاش کرده با توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، این شکاف را جبران کند. یکی از مهم‌ترین این پروژه‌ها، طرح ۲۷ میلیارد دلاری ساخت یک خط راه‌آهن ۱۵۰۰ کیلومتری موسوم به «پل زمینی» است که قرار است ریاض را به جده متصل کند؛ پروژه‌ای که با وجود تأخیرهای مکرر، اکنون زمان تکمیل آن سال ۲۰۳۴ اعلام شده است.

همزمان، مقامات این کشور از راه‌اندازی پنج «کریدور لجستیکی» جدید خبر داده‌اند که بنادر خلیج فارس را به دریای سرخ متصل می‌کند. با این حال، این کریدورها عمدتاً بر پایه زیرساخت‌های موجود شکل گرفته‌اند و بیشتر شامل جاده‌هایی هستند که بار را از طریق کامیون به خطوط ریلی فعلی در اطراف ریاض و مناطق شمالی منتقل می‌کنند.

در این میان، بندر اسلامی جده همچنان ستون اصلی تجارت دریایی عربستان به شمار می‌رود؛ به‌طوری که در سال ۲۰۲۴ بیش از یک‌چهارم واردات کالایی کشور از طریق این بندر انجام شده است. پروژه توسعه ۸۰۰ میلیون دلاری این بندر که با مشارکت شرکت DP World آغاز شده، با هدف افزایش یک‌سومی ظرفیت آن تا سطح ۱۰ میلیون TEU (واحد کانتینر بیست‌فوتی) در حال اجراست.

با این حال، این تحولات در بستری بلندمدت قابل ارزیابی است؛ جایی که عربستان طی سال‌های گذشته تلاش کرده با اتکا به خط ساحلی ۱۸۳۰ کیلومتری خود در دریای سرخ، فشار را از بنادر خلیج فارس کاهش داده و سایر مناطق ساحلی را نیز وارد مدار توسعه اقتصادی کند؛ تلاشی که نتایج آن تاکنون ترکیبی از پیشرفت و چالش بوده است.

عربستان از دهه ۱۹۷۰ با ایجاد شهر صنعتی ینبع، بخشی از برنامه تنوع‌بخشی اقتصادی خود را آغاز کرد؛ تلاشی برای کاهش وابستگی به فروش نفت خام. با این حال، برای دهه‌ها نفت همچنان ستون اصلی اقتصاد این کشور باقی ماند و بین ۷۰ تا ۹۰ درصد درآمد دولت را تشکیل می‌داد؛ سهمی که تنها در سال‌های اخیر و تحت برنامه‌های اصلاحی محمد بن‌سلمان به حدود ۵۵ درصد کاهش یافته است.

در همین چارچوب، پروژه‌های متعددی برای گسترش پایه‌های اقتصادی کشور تعریف شد، اما همه آن‌ها با موفقیت یکسانی همراه نبودند. به‌عنوان نمونه، طرح جذب سرمایه‌گذاران آسیایی به پالایشگاه جیزان در نزدیکی مرز یمن، در پی بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ با کندی جدی مواجه شد.

همچنین شهر اقتصادی ملک عبدالله (KAEC) در شمال جده نیز نتوانست به سطح پیش‌بینی‌شده از جذب شرکت‌ها و ساکنان دست یابد و ظرفیت‌های آن به‌طور کامل محقق نشد.

با این حال، در سال‌های اخیر رویکرد توسعه‌ای عربستان به‌تدریج تغییر کرده است. این کشور موفق شده در جزایر بکر خود پروژه‌های گردشگری و اقامتگاه‌های لوکس ایجاد کند و همزمان تلاش دارد با محوریت حمل‌ونقل و لجستیک، خود را به‌عنوان رقیبی برای هاب‌هایی مانند دبی در منطقه تثبیت کند.

در این میان، پروژه نئوم، که به‌مراتب جاه‌طلبانه‌ترین طرح توسعه‌ای عربستان محسوب می‌شود، از سوی برخی به‌عنوان یک پروژه پرهزینه و ناموفق مورد انتقاد قرار گرفته است. با این حال، به گفته الانا دلوژیه، کارشناس حوزه خلیج فارس و مدیر اجرایی مؤسسه Sage، زیرساخت‌های کمتر نمایان این پروژه اکنون به‌تدریج در حال بازیابی کارکرد عملی خود هستند.

نئوم احتمالاً در ابتدا با هدف مقابله با تهدیدات علیه تنگه هرمز طراحی نشده بود، اما از نظر تئوریک می‌تواند در آینده بیش از پیش بر این موضوع متمرکز شود.

- الانا دلوژیه

اگرچه این پروژه برخی از جاه‌طلبی‌های خود را تعدیل کرده، اما همچنان قصد دارد طرح «اکساگون»—که در ابتدا به‌عنوان یک شهر صنعتی نیمه‌شناور برنامه‌ریزی شده بود—را پیش ببرد و تمرکز خود را به سمت ایجاد مراکز داده و صنایع پیشرفته سوق داده است.

بندر نئوم که اکنون عملیاتی شده، قرار است ظرفیتی حدود ۱.۵ میلیون TEU (واحد کانتینر بیست‌فوتی) در سال داشته باشد. تصاویر ماهواره‌ای اوایل ماه مارس نشان می‌دهد بخش‌هایی از این بندر هنوز در حال ساخت بوده‌اند و تصاویر جدیدتر به دلیل محدودیت‌های ایجادشده توسط شرکت پلنت لبز در جریان درگیری ایران در دسترس نیست.

اگرچه جابه‌جایی اقتصاد به سمت غرب، تا حدی محافظت بیشتری در برابر ایران ایجاد می‌کند، اما تهدیدهای دیگری را نیز به همراه دارد؛ از جمله بی‌ثباتی در شرق آفریقا و حملات حوثی‌ها که پیش‌تر بندر ینبع را هدف قرار داده‌اند.

حوثی‌ها که از سال ۲۰۲۲ با ریاض در وضعیت آتش‌بس قرار دارند، نقش خود در درگیری‌های جاری را به شلیک موشک به سمت اسرائیل محدود کرده‌اند، اما این گروه در سال ۲۰۱۹ خط لوله حیاتی شرق–غرب عربستان را هدف قرار داد؛ خط لوله‌ای که چندی پیش نیز مورد حمله قرار گرفت و برای چند روز باعث توقف انتقال روزانه ۷۰۰ هزار بشکه نفت شد.

با این حال، به گفته سلطان العامر از شورای سیاست‌گذاری خاورمیانه، حوثی‌ها «تهدیدی به مراتب کمتر از یک قدرت منطقه‌ای مسلط مانند ایران هستند که می‌تواند شرایط خود را تحمیل کند.»

در عین حال، این دیپلمات تأکید کرد که در بلندمدت، عربستان نمی‌تواند با کنترل ایران بر تنگه کنار بیاید.

او توضیح داد: «اگرچه خط لوله و دسترسی به دریای سرخ گزینه‌هایی در اختیار آن‌ها قرار می‌دهد، اما این تنگه همچنان از نظر راهبردی برای عربستان بیش از حد حیاتی است.