زنی که حقیقت را به پوتین گفت | روایت اکونومیست از پوستاندازی مخالفان تزار
ویکتوریا بونیا نه سیاستمدار مخالف است، نه فعال مدنی و نه روزنامهنگار. او مجری سابق تلویزیون روسیه است که حالا به اینفلوئنسر تبدیل شده و در نزدیکی موناکو زندگی میکند.
به گزارش اکونومیست، او برای ۱۳ میلیون دنبالکنندهاش در اینستاگرام—که بیشترشان در روسیه هستند—برنامههای تناسب اندام و برند لوازم آرایشی و پوشاک وگان خود را تبلیغ میکند. اما در ۱۳ آوریل، با انتشار یک ویدئوی ۱۸ دقیقهای که در آن از ولادیمیر پوتین خواست به شکایتهای مردم توجه کند، انفجاری در فضای سیاسی روسیه به راه انداخت.
با اینکه اینستاگرام در روسیه رسماً فیلتر است، اما همچنان بهطور گسترده استفاده میشود. ظرف چند ساعت، ویدئوی او ۱۰ میلیون بازدید گرفت و پنج روز بعد به ۳۰ میلیون رسید؛ در کشوری با جمعیت ۱۴۵ میلیون نفر.
این ویدئو واکنش کرملین را برانگیخت و به نظر میرسید نیمی از چهرههای عمومی روسیه درباره آن اظهار نظر کردهاند. گنادی زیوگانوف، رهبر باسابقه حزب کمونیست (که در ظاهر بزرگترین حزب «اپوزیسیون» پارلمان است اما عملاً تحت کنترل شدید قرار دارد)، به نمایندگان گفت اگر کرملین میخواهد از وقوع یک انقلاب بلشویکی دیگر جلوگیری کند، باید این ویدئو را جدی بگیرد.
این ویدئو دعوتی برای شورش نیست. بلکه در چارچوب سنتی روسی، شکلی از انتقاد عمومی است که کمخطرتر تلقی میشود. در عین حال، نشانههایی از اعتراض در آن دیده میشود.
این چارچوب سنتی، به «تزار خوب، بویارهای بد» شناخته میشود: به این معنا که تزار (رهبر، پادشاه یا رئیسجمهور) شخصیتی دانا و خیرخواه مردم است، اما اطرافیان، کارگزاران و مشاوران او (بویارها یا همان مقامات دولتی و دیوانسالاران) فاسد، نالایق یا ظالم هستند.
ولادیمیر پوتین، مردم از شما میترسند، بلاگرها از شما میترسند، هنرمندان میترسند، فرمانداران میترسند. اما شما رئیسجمهور کشور ما هستید و مردم نباید بترسند. من نمیترسم.- ویکتوریا بونیا، اینفلوئنسر و مجری سابق تلوزیون روسیه
ویکتوریا بونیا سپس فهرستی از نارضایتیها را مطرح میکند و با احتیاط تلاش میکند پوتین را از مسئولیت مستقیم مبرا بداند، با این استدلال که «هیچ فرماندار منطقهای این مسائل را به او گزارش نمیدهد».
از جمله مواردی که بونیا به آنها اشاره کرده، واکنش کند و ناکافی به سیلهای مرگبار در داغستان در اوایل ماه آوریل است؛ همچنین مجموعهای از نشتهای نفتی در سواحل دریای سیاه در آناپا از دسامبر ۲۰۲۴، و نیز کشتار فوری دامها در روستاهای سیبری که معیشت مردم را نابود کرده است. سپس به محدودیتهای اینترنت و ممنوعیت شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام—که منبع درآمد خودش نیز هست—میپردازد.
بونیا عمداً از اشاره به جنگ فرسایشی روسیه در اوکراین خودداری میکند تا به خیانت متهم نشود. اما در حالی که عمدتاً مقامات میانی را هدف میگیرد (در چارچوب همان فرمول قدیمی «تزار خوب، بویارهای بد»)، گاه با احتیاط خود پوتین را نیز مورد انتقاد قرار میدهد:
شما تعداد زیادی از مردم را از ارتباط با بستگانشان محروم کردهاید. نهادهای امنیتی مدام این و آن را ممنوع میکنند و عملاً مردم را میچاپند و زندگی را در این کشور غیرقابلتحمل میکنند.
واکنش گسترده به این ویدئو حتی مهمتر از محتوای آن است. او چیز زیادی نگفت که مردم عادی روسیه قبلاً ندانند. اما بهعنوان کسی که از روندهای اجتماعی درآمد کسب میکند، توانست میل رو به رشد برای بیان نارضایتیها را ثبت کند.
ماکسیم کاتس، سیاستمدار تبعیدی، در برنامه یوتیوبی خود گفت نارضایتی در میان اینفلوئنسرهای پرزرقوبرق و حامیان حکومت، مهمتر از بحثهای میان فعالان است.
صدای اکثریت خاموش منتقد در روسیه
این ویدئو احساسات نه اقلیت ضدجنگ، بلکه اکثریت خاموش را بازتاب میدهد. بیشتر روسها غیرسیاسی، نسبتاً مصرفگرا و خسته از حکومت هستند و الگوهای مصرف و ارتباطی مشابه شهروندان کشورهای ثروتمند دارند.
این بیتفاوتی عمومی—که با استفاده از نیروهای مزدور بهجای بسیج عمومی در جنگ تقویت شده—به کرملین اجازه داده ظاهری از «عادی بودن» حفظ کند.
حکومت این سکوت را بهعنوان حمایت از جنگ جلوه داده، در حالی که بسیاری از روسها صرفاً برای پرهیز از پیامدهای شخصی چنین حمایتی را اعلام کردهاند و همزمان به نظرسنجیها گفتهاند که خواهان پایان سریع جنگ هستند.
محبوبیت این ویدئو نشاندهنده افزایش نارضایتی در روسیه است. ارتش تقریباً پیشرفتی ندارد و تلفات از مرز یک میلیون نفر گذشته است. هزینههای اقتصادی نیز در حال افزایش است: مالیاتهای بالاتر، تورم شدید و نرخ بهره ۱۴.۵ درصدی بانک مرکزی—تقریباً سه برابر سطح پیش از جنگ. خود پوتین در ۱۵ آوریل اذعان کرد که اقتصاد روسیه در دو ماه نخست سال ۲۰۲۶ کوچک شده است. اما مهمتر از همه، نبود چشماندازی روشن برای پایان جنگ است.
فیلترینگ: جرقه مهلکِ علنی شدن نارضایتیها در روسیه
جرقه بروز علنی نارضایتیها، محدودیتهای سنگین اینترنتی دولت بوده است، از جمله تلاش برای مسدود کردن تلگرام؛ محبوبترین پیامرسان در روسیه. مقامات میگویند این اقدامات برای مقابله با تروریسم است، اما کمتر کسی آن را باور دارد. مردم این محدودیتها را دخالتی بیدلیل در زندگی شخصی خود میدانند—زندگیای که انتظار داشتند در ازای وفاداریشان از آن برخوردار باشند.
سال گذشته، پوتین کنترل «رونت» (بخش روسی اینترنت) را به سرویس دوم سازمان امنیت فدرال (FSB) سپرد؛ نهادی که مسئول سرکوب مخالفان داخلی است و در مسمومسازی الکسی ناوالنی و دیگر سیاستمداران مخالف نقش داشته است. به گفته ماریا کولومیچنکو از مرکز کارنگی روسیه-اوراسیا در برلین، این نهاد اینترنت را نه بهعنوان زیرساخت اطلاعاتی یا موتور رشد اقتصادی، بلکه «محیطی مشکوک و آشفته که باید محدود و فیلتر شود» میبیند.
در اوایل مارس، سازمان امنیت فدرال (FSB) اینترنت موبایل را در مسکو و شهرهای بزرگ قطع کرد؛اقدامی که حتی نخبگان را نیز خشمگین کرد. طی شش هفته، محبوبیت پوتین طبق نظرسنجی مرکز دولتی VCIOM هشت واحد درصد کاهش یافت و به ۶۸ درصد رسید؛ کمترین میزان از آغاز جنگ. همچنین اعتماد عمومی به اینکه کشور، ۲۰ واحد درصد کاهش یافته و به ۴۱ درصد رسیده است.
انتشار این دادهها احتمالاً با هماهنگی برخی حلقههای درون حکومت انجام شده تا بهطور غیرمستقیم از اقدامات نهادهای امنیتی انتقاد شود.- ایگور آیدمن، جامعهشناس
دمیتری پسکوف سخنگوی دولت پوتین، نگرانیهای ویکتوریا بونیا (اینفلوئنسر منتقد) را تا حدی مشروع دانست. اما ولادیمیر سولوویف مجری تندرو تلویزیون، او را «زن فرسوده و بیارزش» خواند. ویتالـی میلونوف نماینده دوما نیز او را «اسکورت دبی که بیربط حرف میزند» توصیف کرد.
بونیا پاسخ داد که این توهینها در واقع توهین به همه زنان روس است. سپس ویدئویی با هوش مصنوعی منتشر کرد که در آن در نقش مرد عنکبوتی ظاهر میشود و دهان سولوویف را میبندد. او گفت: «دیگر بس است.»
طلاق از حکومت پوتین
برخی دیگر از اینفلوئنسرها نیز همین احساس را دارند. اکاترینا گوردون خواننده و مجری تلویزیونی، به کرملین هشدار داد که زنان—که کسبوکارشان در حال نابودی است، از پس اقساط وام برنمیآیند و فرزندانشان بهدلیل کاهش بودجه از آموزش عالی محروم میشوند—ممکن است شورش کنند. او گفت: «این بزرگترین طلاق از حکومت خواهد بود.»
کرملین احتمالاً راهی برای آرام کردن اینفلوئنسرها پیدا خواهد کرد اما آنها تنشهایی را که پیشتر پنهان بود، اکنون به سطح آوردهاند.