ایران به‌جای بستن هرمز، قواعد بازی را عوض کرد

نوآم رایدن پژوهشگر و تحلیل‌گر در زمینه سیاست‌های خاورمیانه در مطلبی در وبسایت اندیشکده واشنگتن به جزئیاتی از عبور و مرور و همچنین تغییر قواعد بازی در تنگه هرمز اشاره کرده است. او بر این باور است که ایران ترتیبات سنتی دریانوردی در تنگه هرمز را برهم زده و با وجود فشارهای آمریکا همچنان ابتکار عمل را در دست دارد؛ بنابراین حتی اگر جنگ به‌زودی پایان یابد، نباید انتظار داشت این تغییرات به‌سرعت معکوس شوند. متن این پژوهشگر با سرگردانی نفتکش ها در خلیج فارس شروع می شود و با نشان دادن یک نظم جدید دریایی پایان می یابد.

در ۲۸ آوریل(هشت اردیبهشت)، یک نفتکش حامل نفت خام—متعلق به ژاپن و با پرچم پاناما—پس از هفته‌ها توقف، سرانجام توانست با حدود ۲ میلیون بشکه نفت که از پایانه جویما در عربستان بارگیری کرده بود، با موفقیت از تنگه هرمز عبور کند. این کشتی با نام «ایدِمیتسو مارو» پس از نزدیک به دو ماه سرگردانی در خلیج فارس اجازه خروج یافت. با این حال، بیش از ۱۵۰ نفتکش دیگر همچنان در این منطقه گرفتارند، زیرا ایران کنترل سخت‌گیرانه‌ای بر تردد در تنگه اعمال می‌کند.

عبور این کشتی و چند شناور دیگر در روزهای اخیر به معنای تغییر رفتار تهران نیست؛ بلکه عبور و مرورها همچنان به «نظم دریانوردی جدیدی» وابسته است که ایران در جریان جنگ—و در واکنش به تحولات مختلف از جمله محاصره دریایی آمریکا—به‌طور مستمر آن را تنظیم کرده است.

برخی کشتی‌ها تنها پس از دخالت دولت‌های متبوع خود توانسته‌اند تردد کنند؛ از جمله هند، ژاپن و پاکستان. اما حتی این هماهنگی‌ها نیز همیشه موفق نبوده است. از ۱۸ آوریل—زمانی که ایران دوباره کنترل سخت‌گیرانه را اعمال کرد—کشتی‌های مرتبط با هند و پاکستان برای خروج از تنگه با مشکل مواجه شده‌اند.

برای این کشورها—و سایر واردکنندگان و صادرکنندگان مانند عراق—تنگه هرمز یک مسیر حیاتی برای امنیت انرژی است، بنابراین هرگونه اختلال در آن، پیامدهای جدی دارد.

برای مثال، نفتکش پاکستانی «شالامار» آخرین کشتی با این پرچم بود که پیش از محدودیت‌های ۱۸ آوریل از تنگه خارج شد. اما نفتکش دیگری به نام «خیرپور» که در همان بازه وارد خلیج فارس شده بود، نتوانست در ۱۸ آوریل خارج شود و مجبور شد مسیر خود را برگرداند؛ این کشتی نهایتاً در ۳۰ آوریل اجازه خروج یافت.

در همین حال، نفتکش «آگیوس فانوریوس ۱» با پرچم مالت، با وجود بارگیری حدود ۲ میلیون بشکه نفت عراق، همچنان بلاتکلیف باقی مانده است. این در حالی است که قرار بود کشتی‌های مرتبط با عراق از این محدودیت‌ها مستثنا باشند، اما داده‌های کشتیرانی چنین چیزی را نشان نمی‌دهد. صادرات نفت جنوب عراق از طریق هرمز که پیش از جنگ بیش از ۳ میلیون بشکه در روز بود، اکنون عملاً فلج شده است.

از سوی دیگر، دست‌کم دو کشتی با پرچم هند در ۱۸ آوریل هدف حمله قرار گرفتند. یکی از آن‌ها—نفتکش بسیار بزرگ «سنمار هرالد»—توسط قایق‌های تندرو سپاه هدف قرار گرفت و مجبور به عقب‌نشینی شد. مقامات هند نسبت به این موضوع ابراز «نگرانی عمیق» کردند و از تهران خواستند عبور کشتی‌های مقصد هند را تسهیل کند. با این حال، تا پایان آوریل شواهدی از خروج این کشتی از خلیج فارس وجود نداشت.

در عین حال، برخی موارد خاص نیز دیده شده است. مثلاً یک نفتکش با پرچم لیبریا توانست با خاموش کردن سیستم ردیابی خود وارد تنگه شود، در امارات بارگیری کند و سپس بدون مشکل خارج شود. اما چنین اقداماتی بسیار پرریسک است و مشخص نیست تا چه حد قابل تکرار باشد.

طبق اعلام آژانس بین‌المللی انرژی، کاهش صادرات نفت ناشی از جنگ به بیش از ۱۳ میلیون بشکه در روز رسیده و فشار شدیدی بر بازار جهانی وارد کرده است. جایگزینی این حجم از نفت بسیار دشوار است و رقابت برای منابع جایگزین بالا گرفته است.

هرچند صادرات نفت آمریکا افزایش یافته، اما این افزایش کافی نیست. پیش از جنگ، حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز نفت و میعانات از تنگه هرمز عبور می‌کرد.

عربستان و امارات تلاش کرده‌اند با استفاده از خطوط لوله بخشی از این صادرات را دور بزنند، اما ظرفیت این مسیرها محدود است و نمی‌تواند جایگزین کامل هرمز شود. علاوه بر این، این خطوط لوله قادر به انتقال بسیاری از محصولات دیگر—از جمله گاز طبیعی مایع که حدود ۲۰ درصد عرضه جهانی را تشکیل می‌دهد—نیستند.

در نتیجه، تأثیر این اختلالات جهانی است: از افزایش قیمت سوخت در حمل‌ونقل و هواپیمایی گرفته تا فشار بر کشاورزی، صنعت و پتروشیمی.

تردد نفتکش‌ها در هرمز به‌شدت کاهش یافته است. برای مثال، در ۲۸ فوریه—پیش از جنگ—حدود ۵۰ نفتکش در یک روز از تنگه عبور کردند، اما این عدد در ۲۸ آوریل به تنها ۳ کشتی رسید.

از آغاز جنگ، ایران تلاش کرده کنترل صحنه دریایی را به دست بگیرد. برخلاف گذشته که بیشتر به حمله به کشتی‌ها متکی بود، اکنون تمرکز خود را بر کنترل کامل عبور و مرور در تنگه هرمز گذاشته است.

حتی اگر توافق سیاسی برای بازگشایی تنگه حاصل شود، بازگشت سریع به شرایط عادی بعید است. ایران احتمالاً از شرایط جدید ژئوپلیتیکی برای حفظ نفوذ خود استفاده خواهد کرد.

این همان «نظم دریانوردی جدید» در منطقه است؛ نظمی که فعلاً ایران آن را مدیریت می‌کند.