زنگ خطر برای پوتین؛ نارضایتی در روسیه اوج گرفته است

با ورود جنگ به پنجمین سال، توقف مذاکرات و تشدید تحریم‌ها، محبوبیت ولادیمیر پوتین کاهش یافته و شهروندان بیش‌ از پیش ناامیدی خود را ابراز می‌کنند. این آغاز گزارشی است که واشنگتن‌پست درباره وضعیت این روزهای روسیه نوشته است؛ گزارشی که نشان می‌دهد که ترکیب سه عامل—جنگ فرسایشی، اقتصاد آسیب‌دیده و محدودیت‌های سیاسی—فضای عمومی را به سمت ناامیدی سوق داده است.

در مرکز این وضعیت، کاهش محبوبیت ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه قرار دارد. بر اساس آخرین اعلام «مرکز تحقیقات افکار عمومی روسیه»، میزان رضایت از او به حدود ۶۵.۶ درصد رسیده که پایین‌ترین سطح از پیش از آغاز جنگ است و افتی قابل‌توجه نسبت به ابتدای سال نشان می‌دهد. اگرچه در یک نظام اقتدارگرا سنجش دقیق افکار عمومی دشوار است، اما مقایسه با اوج محبوبیت پیشین—که تا حدود ۸۸ درصد می‌رسید—نشان‌دهنده فرسایش تدریجی حمایت عمومی است.

این کاهش بیش از هر چیز بازتاب خستگی از جنگی است که وارد پنجمین سال شده و چشم‌انداز روشنی برای پایان آن دیده نمی‌شود، به‌ویژه در شرایطی که تمرکز بین‌المللی به موضوعاتی دیگر مانند ایران معطوف شده است.

از منظر اقتصادی، فشار تحریم‌ها و سیاست‌های داخلی به‌طور مستقیم بر زندگی مردم اثر گذاشته است. همزمان، تلاش دولت برای محدود کردن دسترسی به اینترنت—با استناد به مسائل امنیتی—باعث نارضایتی جامعه‌ای شده که سال‌ها از سطح بالایی از دیجیتالی‌بودن برخوردار بوده است.

در هفته‌های اخیر، دولت پوتین با انتقادهای بی‌سابقه و صریح از سوی نخبگان مالی روسیه روبه‌رو شده است.

اقتصاد روسیه در دو ماه نخست سال ۱.۸ درصد کوچک‌تر شده، نرخ‌های بهره بالا برای مهار تورم سرمایه‌گذاری را مختل کرده و بدهی‌های تجاری به رکوردهای جدید رسیده است.

بر اساس داده‌های «Rosstat» (نهاد رسمی آمار دولتی روسیه) بدهی‌های پرداخت‌نشده تجاری در ژانویه به رقم بی‌سابقه ۱۰۹ میلیارد دلار رسید. در همین حال، تعداد شرکت‌هایی که به دولت بدهی مالیاتی دارند به ۴۳۹ هزار و ۹۰۰ مورد افزایش یافته است.

یکی از مقامات روس که به‌دلیل ترس از پیامدها نخواست نامش فاش شود، گفت: «حال‌وهوای کلی این است که دیگر بس است؛ مدت زیادی است که در حال جنگ هستید.»

برای همه این‌طور به نظر می‌رسد که این جنگ حتی طولانی‌تر از جنگ جهانی دوم، یا همان جنگ بزرگ میهنی، شده—و در عین حال حتی نتوانسته‌ایم یک منطقه را هم کامل تصرف کنیم.

- یکی از مقامات روس

اشاره او به ناکامی روسیه در کنترل کامل منطقه دونتسک در شرق اوکراین از زمان آغاز تهاجم گسترده در سال ۲۰۲۲ بود.

این روندها نشان می‌دهد که اقتصاد روسیه با نوعی رکود پنهان مواجه است: رشد پایین، تورم بالا و کاهش قدرت خرید. در چنین شرایطی، حتی برخی از نخبگان اقتصادی و صنعتی نیز به‌طور علنی از عملکرد دولت انتقاد کرده‌اند؛ پدیده‌ای که در فضای سیاسی روسیه کم‌سابقه است.

در نشست‌های اقتصادی، مدیران و اقتصاددانان از فاصله گرفتن تصمیم‌گیران از واقعیت‌های اقتصادی سخن گفته‌اند. برخی حتی تأکید کرده‌اند که روسیه در مقایسه با چین عقب افتاده و افزایش قیمت‌ها به‌مراتب سریع‌تر از رشد اقتصادی بوده است. این انتقادها نشان‌دهنده شکاف فزاینده میان نخبگان اقتصادی و حاکمیت است؛ شکافی که می‌تواند در بلندمدت پیامدهای سیاسی نیز داشته باشد.

مقام‌های بالا کاملاً ارتباط خود را با واقعیت‌های میدانی اقتصاد از دست داده‌اند. افرادی که در قدرت هستند، عملاً در حال «بی‌اعتبار کردن خود هستند.

- ولادیمیر بوگالف، مدیر یک شرکت تولید تراکتور

ما همه چیز را از دست داده‌ایم و هنوز هم فقیرترین هستیم. حتی در فقیرترین مناطق چین، درآمدها از فقیرترین مناطق ما بیشتر است. رشد تولید ناخالص داخلی از سال ۲۰۱۵ به‌طور متوسط سالانه حدود ۱.۵ درصد بوده، در حالی که قیمت مصرف‌کننده ۷۷ درصد افزایش یافته است. آیا می‌توان در کشوری با چنین رهبری سرمایه‌گذاری کرد؟ با این روش نمی‌توان اقتصاد را اداره کرد.

- رابرت نیگماتولین، اقتصاددان آکادمی علوم روسیه

در همین حال، ویدیویی از ویکتوریا بونیا، اینفلوئنسر ساکن موناکو، که در آن به محدودیت‌های اینترنتی و عملکرد دولت در قبال مشکلات مردم انتقاد می‌کرد، به‌طور گسترده در فضای مجازی منتشر شد و کرملین را وادار کرد واکنش نشان دهد و اعلام کند که در حال رسیدگی به این مسائل است.

گنادی زیوگانوف، رهبر باسابقه حزب کمونیست روسیه، در سخنرانی خود در پارلمان هشدار داد:

اگر مشکلات حل نشود فروپاشی اقتصادی اجتناب‌ناپذیر است. تا پاییز با وضعیتی مشابه سال ۱۹۱۷ روبه‌رو خواهیم شد (اشاره‌ای به انقلاب بلشویکی).

تحریم‌ها و هزینه‌های سنگین نظامی پوتین باعث جهش تورم شد و بانک مرکزی را مجبور کرد نرخ بهره را به بیش از ۲۰ درصد برساند. هرچند این نرخ بعدها به ۱۴.۵ درصد کاهش یافت، اما اقتصاددانان اکنون درباره «سرد شدن بیش‌ازحد» اقتصاد و خطر رکود هشدار می‌دهند.

پوتین نیز این ماه اذعان کرد که اقتصاد با مشکل مواجه است و از دولت و بانک مرکزی خواست دلیل کاهش رشد را توضیح دهند.

اقتصاد روسیه که به‌شدت به درآمدهای نفتی وابسته است، تا حدی از افزایش قیمت نفت ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران سود برده، اما اقتصاددانان می‌گویند تنها افزایش طولانی‌مدت قیمت‌ها می‌تواند به توازن بودجه کمک کند.

اقتصاد روسیه اکنون در یک وضعیت مبهم قرار دارد؛ از یک‌سو از افزایش قیمت کالاها و بسته‌شدن تنگه هرمز سود می‌برد، و از سوی دیگر روندهای داخلی اقتصاد در ماه‌های اخیر به‌طور قابل‌توجهی بدتر شده‌اند.

- یانیس کلوگه، اقتصاددان مؤسسه امور بین‌الملل و امنیت آلمان

در عین حال، حملات پهپادی اوکراین به بنادر و پالایشگاه‌های روسیه، این کشور را مجبور کرد تولید نفت خود را در ماه آوریل بین ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار بشکه در روز کاهش دهد؛ اقدامی که ممکن است بخشی از درآمدهای مورد انتظار مسکو را کاهش دهد.

کارشناسان می‌گویند با کاهش توان مالی مردم و اختلال در زندگی روزمره به‌دلیل محدودیت‌های اینترنتی، شکاف‌ها در جامعه در حال افزایش است.

نارضایتی بسیار بالاست. جنگ طولانی شده، مشکلات مالی وجود دارد و جوانان از قطع ارتباط با فضای مجازی ناراضی هستند. هر جا را نگاه کنید مشکل وجود دارد… و نمی‌توان پیش‌بینی کرد این وضعیت به کجا خواهد رسید.

- تاتیانا استانوفایا، تحلیلگر مرکز کارنگی روسیه-اوراسیا،

او افزود مردم اکنون «جسورانه‌تر» سخن می‌گویند، اما احتمال می‌رود حکومت با سرکوب بیشتر واکنش نشان دهد.

در این میان، ناامیدی در حال افزایش است—به‌ویژه به‌دلیل محدودیت‌های اینترنتی که خاطرات دوران سرکوب شوروی را زنده کرده است.

ما در کشوری به دنیا آمدیم که نمی‌شد از آن خارج شد. یک‌بار پشت پرده آهنین زندگی کرده‌ایم و فکر می‌کردیم دیگر هرگز تکرار نمی‌شود. اما در واقع تکرار شده است—حالا یک پرده آهنین دیجیتال داریم.

- تاتیانا، مدیر ۵۳ ساله یک شرکت لجستیکی