دیپلماسی از خانه؛ غایب بزرگ مذاکرات ایران و آمریکا

وقتی دونالد ترامپ گزینه‌هایش برای اعزام هیئتی به مذاکرات آمریکا و ایران را بررسی می‌کند، وزیر خارجه‌اش، مارکو روبیو، بار دیگر همان‌جایی خواهد بود که اغلب اوقات حضور دارد: در خانه.

به گزارش نیویورک‌تایمز، در حالی که بیش از یک دهه پیش، باراک اوباما برای مذاکره هسته‌ای با ایران، وزیر خارجه‌اش جان کری را به‌عنوان مذاکره‌کننده اصلی به کار گرفت—و او طی ۲۰ ماه دست‌کم در ۱۸ روز مختلف (گاهی چند بار در روز) با همتای ایرانی خود محمدجواد ظریف دیدار داشت—اکنون نقش سنتی وزیر خارجه در دیپلماسی سطح بالا در دولت ترامپ کمرنگ شده است.

وزرای خارجه معمولاً مسئول اصلی بزرگ‌ترین مأموریت‌های دیپلماتیک آمریکا هستند؛ از توافق‌های کنترل تسلیحات تا مذاکرات صلح اسرائیل و فلسطین. اما در آستانه دور تازه گفت‌وگوهای ایران و آمریکا در پاکستان، روبیو همچنان غایب است.

او نه در آخرین نشست با ایران در اوایل ماه جاری حضور داشت، نه در چندین نشست قبلی در ژنو و دوحه طی سال گذشته. همچنین در هیئت‌های اعزامی به اوکراین یا غزه نیز شرکت نکرده و با وجود بحران‌های گسترده در خاورمیانه، از اکتبر گذشته تنها یک سفر کوتاه به اسرائیل داشته است.

در ماه‌های اخیر، روبیو—که بخش زیادی از زمانش را صرف نقش دوم خود به‌عنوان مشاور امنیت ملی ترامپ می‌کند— تقریباً سفر خارجی چندانی نداشته است.

در دولت بایدن، آنتونی بلینکن بین ژانویه تا آوریل ۲۰۲۴ یازده سفر خارجی انجام داد و به حدود ۳۶ شهر رفت. اما روبیو امسال تاکنون تنها از شش شهر خارجی بازدید کرده که یکی از آن‌ها میلان برای المپیک زمستانی ۲۰۲۶ بوده است.

ترامپ بخش بزرگی از دیپلماسی خود را به دیگران واگذار کرده؛ از جمله استیو ویتکاف، دوست و سرمایه‌گذار حوزه املاک، و جرد کوشنر، دامادش. این دو در مذاکرات مربوط به اسرائیل، اوکراین، روسیه و همچنین ایران نقش محوری دارند.

دوری روبیو از میدان اصلی دیپلماسی، نتیجه نقش دوگانه اوست. او هم‌زمان وزیر خارجه و مشاور امنیت ملی کاخ سفید است—اولین فردی که از زمان هنری کیسینجر در دهه ۱۹۷۰ هر دو سمت را با هم دارد.

وزیر خارجه مسئول اداره وزارت خارجه و هدایت دیپلمات‌ها و سفارتخانه‌هاست، در حالی که مشاور امنیت ملی در کاخ سفید سیاست‌ها را میان نهادهای مختلف هماهنگ می‌کند و به رئیس‌جمهور مشاوره می‌دهد.

این ترکیب دوگانه نشان‌دهنده جایگاه روبیو نزد ترامپ است و به او کمک می‌کند این نفوذ را حفظ کند؛ زیرا حضور کمتر در خارج از کشور به معنای نزدیکی بیشتر به رئیس‌جمهوری است که تصمیم‌های مهم امنیت ملی را اغلب به‌صورت ناگهانی اتخاذ می‌کند.

در حالی که ویتکاف، کوشنر و معاون رئیس‌جمهور، جی‌دی ونس، در اوایل ماه جاری با مقام‌های ایرانی در پاکستان دیدار داشتند، روبیو در کنار ترامپ در یک رویداد UFC حضور داشت. به گفته اما اشفورد، تحلیلگر مرکز استیمسون در واشینگتن، روبیو آشکارا ترجیح می‌دهد نزدیک ترامپ بماند.

روبیو این سمت را ابتدا به‌طور موقت در ماه مه گذشته پذیرفت، پس از آنکه ترامپ مشاور امنیت ملی قبلی، مایکل والتز، را کنار گذاشت. اما به گفته مقامات، احتمالاً او این نقش را به‌طور نامحدود حفظ خواهد کرد.

برخی کارشناسان این وضعیت را ذاتاً منفی نمی‌دانند و یادآوری می‌کنند که رؤسای‌جمهور قبلی نیز گاهی مأموریت‌های دیپلماتیک مهم را به افراد دیگری غیر از وزیر خارجه سپرده‌اند؛ برای مثال، جو بایدن مسئولیت مذاکرات با روسیه و آتش‌بس اسرائیل و حماس را به رئیس سیا، ویلیام برنز، واگذار کرده بود.

با این حال، منتقدان می‌گویند روبیو بیشتر شبیه مشاور امنیت ملی‌ است که گاهی در وزارت خارجه ظاهر می‌شود، نه وزیری که نقش فعال دارد.

این وضعیت به ضرر وزارت خارجه و توان دیپلماتیک آمریکا است؛ عملاً جایگاه وزیر خارجه خالی مانده است.

- اشفورد، تحلیلگر مرکز استیمسون در واشینگتن

تامی پیگات سخنگوی وزارت خارجه، این انتقادها را رد کرده و گفته است هماهنگی نزدیک روبیو با کاخ سفید و سایر نهادها یک مزیت است، نه ضعف.

اکنون شورای امنیت ملی و وزارت خارجه کاملاً هماهنگ هستند؛ چیزی که در دولت‌های گذشته به‌سختی به دست می‌آمد.

- تامی پیگات ، سخنگوی وزارت خارجه

روبیو زمان خود را بین وزارت خارجه و کاخ سفید تقسیم می‌کند و گاهی در یک روز در هر دو مکان حضور دارد. او گفته است تقریباً هر روز به وزارت خارجه سر می‌زند و در آنجا با مقامات خارجی دیدار می‌کند.

هفته گذشته نیز روبیو نشست میان مقام‌های لبنان و اسرائیل را هدایت کرد که به شکل‌گیری آتش‌بس در لبنان کمک کرد.

با این حال، بسیاری از کارشناسان امنیت ملی این ساختار را نادرست می‌دانند، زیرا هر دو نقش بسیار سنگین و غیرقابل جمع هستند. حتی هنری کیسینجر نیز که پیش‌تر مشاور امنیت ملی بود، پس از مدتی طولانی توانست هم‌زمان وزیر خارجه هم شود—و برخلاف روبیو، دائماً در سفر بود. به گفته متیو واکسمن، مقام سابق شورای امنیت ملی و وزارت خارجه آمریکا در دولت جورج بوش: «به‌طور کلی ترکیب این دو سمت اشتباه است.»

اما اینکه روبیو در حال حاضر کمتر در صحنه دیده می‌شود، لزوماً بد نیست؛ چون در شرایطی که دیپلماسی پرتنش با ایران در جریان است، باید کسی امور سایر نقاط جهان را هم مدیریت کند.

- متیو واکسمن، مقام سابق شورای امنیت ملی و وزارت خارجه آمریکا