برنده اقتصادی جنگها؛ از جنگ اوکراین تا ایران
به گزارش زومان، نروژ بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز در اروپای غربی است و صندوق ثروت حاکمیتی آن با ۲.۲ تریلیون دلار دارایی، بزرگترین صندوق ملی جهان محسوب میشود. پس از حمله روسیه به اوکراین، این کشور حدود ۱۴۰ میلیارد دلار درآمد نفتی اضافی کسب کرد.
اکنون با تشدید تنش بین ایران با اسرائیل و آمریکا و اختلال در تنگه هرمز، قیمت نفت بار دیگر صعودی شده و نروژ دارد سود تازهای میبرد. همین موضوع باعث شده فایننشال تایمز در گزارشی بپرسد: آیا نروژ واقعاً از جنگها سود میبرد؟ و چرا این کشور با وجود این ثروت، کمکهای محدودی به اوکراین داشته است؟
ترامپ هم پیشتر چنین مواضعی داست او بریتانیا را متهم می کند از ذخایر نفت و گازش بهقدر کافی استفاده نمیکند درباره نروژ هم گفته:
نروژ نفت دریای شمال را دو برابر قیمت به بریتانیا میفروشد و ثروت هنگفتی به جیب میزند.
این نگاه البته محدود به ترامپ نیست. بسیاری به درآمدهای کمسابقه نروژ و شرکتهای نفتیاش اشاره میکنند؛ درآمدهایی که بخش بزرگی از آن به صندوق ثروت حاکمیتی این کشور سرازیر شده است و این صندوق با ۲.۲ تریلیون دلار دارایی، بزرگترین صندوق ثروت ملی جهان به شمار میرود.
یکی از وزرای یک کشور همسایه عضو اتحادیه اروپا میگوید: «نروژ کموبیش در جایگاه یک منتفع از جنگ ایستاده است و با در نظر گرفتن سودی که از شرایط سخت اوکراین نصیبش شده، باید در حمایت از اوکراین نقش فعالتر و سخاوتمندانهتری داشته باشد.»
وقتی اخلاقیات با ترازنامه مالی برخورد میکند
این کشور در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳، بعد از حمله تمامعیار روسیه به اوکراین، حدود ۱۴۰ میلیارد دلار بیش از سال ۲۰۲۱ از محل نفت و گاز درآمد داشته است. حالا رابرت نس، مدیر سرمایهگذاری اعتباری در نوردیا، پیشبینی کرده نروژ دستکم ۸ میلیارد دلار اضافه بر اثر مناقشه در ایران به دست آورده است
پیتر وولودارسکی، سردبیر روزنامه لیبرال سوئدی «داگنس نیهتر»، اضافه میکند:
این یک پارادوکس اخلاقی است که صندوق ثروت حاکمیتیات را بر پشتِ فاجعهای بزرگتر کنی که بهایش را اوکراین با خون خود میپردازد.
این موضوع برای بزرگترین تولیدکننده نفت در اروپای غربی به مسئلهای حیثیتی تبدیل شده است. تصویر بینالمللی نروژ سالها بر پایه تعهد به دموکراسی و ارزشهای انسانی شکل گرفته بود، اما ثروت عظیم نفتی آن اکنون نهتنها حسادت همسایگان را برانگیخته، بلکه این انتقاد را نیز تقویت کرده که این ثروت به اندازه کافی در مسیر درست استفاده نمیشود. درگیری آمریکا و اسرائیل با ایران نیز این فشارها را بیشتر کرده است.
نروژ در روزهای نخست جنگ اوکراین، از نظر میزان حمایت از کییف نسبتاً عقبتر از برخی کشورهای منطقه بود؛ از جمله کشورهای بالتیک و حتی در برخی شاخصها از همسایگانی مانند سوئد و دانمارک. هرچند این کشور بعدها تا حدی فاصله را جبران کرد، اما بر اساس دادههای «ردیاب حمایت از اوکراین» در مؤسسه کیل، میزان حمایت نروژ به نسبت تولید ناخالص داخلی هنوز از استونی و لیتوانی کمتر است.
کارین کارلسبرو، نماینده سوئدی پارلمان اروپا، با خطاب قرار دادن نروژ، درباره حمایت مالی از اوکراین میگوید: «کشورهایی که از نظر مالی توان بیشتری دارند باید خلاقتر عمل کنند؛ در نهایت مسئله به رهبری برمیگردد.»
از سوی دیگر، اختلال در جریان نفت در تنگه هرمز و افزایش قیمتها بار دیگر درآمدهای نفتی نروژ را بالا برده و حتی در داخل اسلو نیز فشارها را بیشتر کرده است. یکی از مقامهای دولتی در اسلو میگوید:
فکر نمیکنم کسی از این واقعیت احساس راحتی کند که هر بار در جایی درگیری رخ میدهد، اندازه صندوق نفتی ما بزرگتر میشود.
دفاع اسلو: ما هم ریسک میکنیم!
دولت نروژ برای توجیه این درآمدهای غیرمنتظره، به استدلالی گستردهتر تکیه میکند. مقامات میگویند صندوق ثروت ملی ــ که بهطور میانگین حدود ۱.۵ درصد از سهام تمام شرکتهای بورسی جهان را در اختیار دارد ــ و هزاران شرکتی که از طریق این صندوق مالک آنهاست، به ثبات اقتصادی جهانی وابستهاند. آنها همچنین یادآوری میکنند که نروژ یکی از معدود تولیدکنندگان بزرگ نفت است که در چارچوب یک نظام دموکراتیک فعالیت میکند.
ینس استولتنبرگ، وزیر دارایی نروژ و رئیس سابق ناتو، میگوید: «وقتی قیمت نفت بالا میرود، درآمدهای نفت و گاز ما افزایش پیدا میکند، اما وقتی بازارهای سهام سقوط میکنند، ارزش صندوق [نفتی] کاهش مییابد. الان ارزش صندوق [نفتی] پنج برابر کل ارزش باقیمانده منابع نفت و گاز دولت روی فلات قاره نروژ است.»
او استدلال میکند، اگر بیثباتی جهانی به شرکتهایی که صندوق نفتی در آنها سرمایهگذاری کرده آسیب بزند، افت ارزش داراییهای صندوق میتواند از هر افزایش درآمد نفت و گاز بیشتر باشد.
با این حال، این استدلال برای کسانی که نگران وضعیت مالی متزلزل اوکراین هستند، قانعکننده به نظر نمیرسد؛ بهویژه حالا که با تغییر دولت در مجارستان، هنوز حمایت حیاتی اتحادیه اروپا از اوکراین آزاد نشده است.
کارلسبرو میگوید: «وقتی درآمدهای شما -بهویژه در نتیجه تجاوز جنگی روسیه- افزایش یافته، منصفانه است که در حمایت از اوکراین نقش پیشرو بر عهده بگیرید… نروژ در این زمینه مسئولیت دارد.»
بحثی که اکنون شکل گرفته احتمالاً اسلو را در موقعیت دشواری قرار میدهد؛ بهویژه هر بار که درگیری مرتبط با منابع انرژی رخ دهد. در عین حال، این موضوع یادآور چالشهای ژئوپلیتیکی فزایندهای است که داشتن چنین صندوق ثروت ملی بزرگ و قابلتوجهی برای نروژ ایجاد کرده است.
تصمیم نروژ برای خروج از سهام برخی شرکتها، از جمله شرکت آمریکایی کاترپیلار، به دلیل نگرانی درباره فعالیتهایشان در اسرائیل، این کشور را در مسیر تقابل با واشنگتن قرار داد. حالا، نروژ با فشارهای نرمتر اما احتمالاً پایدارتر از جانب همسایگانش مواجه است تا بخشی از این ثروت را برای حفاظت از امنیت اروپا سخاوتمندانهتر به اشتراک بگذارد.