آرامش وسط طوفان؛ چگونه اقتصاد عربستان از جنگ در امان ماند؟
ترجمه مطالب از رسانههای خارجی به معنای تایید آن محتوا نیست. هدف صرفا اطلاع مخاطب از رویکرد و نگاه رسانههای جهان به جنگ کنونی است.
به گزارش زومان، علاء شاهین صالحه، مدیر ارشد گروه تحقیقات و رسانه سعودی در سایت اقتصادی سمافور نوشت:
ریاض شبیه شهری نیست که برای بحران آماده شده باشد. وقتی این هفته در ترافیک کلافهکننده ساعت شلوغی گیر افتاده بودم، به راحتی میشد فراموش کرد که خلیج فارس درگیر جنگی است که اقتصاد جهان را لرزانده. مراکز خرید پر رفتوآمدند. در رستورانها، خانوادههای غربی و تاجران قطری با آرامش غذا میخورند. دادههای رسمی هم این آرامش ظاهری را تأیید میکنند؛ مردم همچنان پول خرج میکنند، تورم (یعنی سرعت گران شدن کالاها و خدمات) تغییر چندانی نکرده و به گفته بانکداران، خروج سرمایه (فرار پولهای کلان به خارج از کشور به دلیل ترس) کاملاً در سطح عادی است. پس از یک هفته گفتگو با مدیران مالی و مقامات مطلع در ریاض، به نتیجهای روشن رسیدم: عربستان برای مدیریت این بحران منطقهای، سپری محکمتر از انتظار ساخته است.
دور زدن طوفان با لولههای نفت
این مقاومت حیرتانگیز اتفاقی نیست. اکنون که ده سال از آغاز برنامه بلندپروازانه «چشمانداز ۲۰۳۰» میگذرد، اقتصاد عربستان متنوعتر شده است، هرچند نفت همچنان نقش اصلی را بازی میکند. با این حال، ریاض یک برگ برنده استراتژیک دارد: خط لوله شرق به غرب. این مسیر حیاتی به عربستان اجازه میدهد بخش بزرگی از صادرات نفت خود را بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز صادر کند. در کنار این اقدام، تقویت سریع مسیرهای جایگزین از طریق بنادر دریای سرخ، جریان کالا به داخل کشور را تضمین کرده است.
همین انعطافپذیری، همراه با افزایش قیمت نفت در سایه جنگ، توضیح میدهد که چرا پیشبینی کاهش رشد اقتصادی عربستان بسیار ملایمتر از همسایگانش بوده است. حتی بانک جهانی پیشبینی میکند که کسری بودجه عربستان (زمانی که هزینههای دولت از درآمدهایش بیشتر است) امسال افت چشمگیری کند و به حدود ۳ درصد از تولید ناخالص داخلی برسد. با این وجود، ترکهای کوچکی نیز به چشم میخورد. شاخص مدیران خرید (آماری که وضعیت رونق یا رکود شرکتها را نشان میدهد) ماه گذشته برای اولین بار از زمان همهگیری کرونا وارد محدوده رکود شد و برخی رویدادهای بزرگ به تعویق افتادهاند.
دیپلماسی در سایه ترسهای پنهان
دوام این ثبات به شدت و طول جنگ بستگی دارد. اگر درگیریها زودتر فروکش کند، ریاض با تکیه بر پساندازهای دولتی برای حمایت از اقتصاد غیرنفتی، سریعتر از رقبا قد راست خواهد کرد. اما ترس از تشدید تنشها هنوز پابرجاست. همچنین این نگرانی وجود دارد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، ممکن است توافقی را بپذیرد که بدون پایان دادن به کنترل ایران بر تنگه هرمز یا رفع تهدیدها علیه همسایگان، جنگ را متوقف کند.
برای مدیریت این خطرات، عربستان بازی ظریفی را در پیش گرفته است. ریاض در برابر درخواستها برای پاسخ نظامی مستقیم به حملات ایران مقاومت کرده و ترجیح داده از درگیری مستقیم دور بماند. در عوض، آنها به اهرمهای دیپلماتیک روی آوردهاند؛ استفاده از روابط نزدیک با واشنگتن و پاکستان که اکنون میانجی اصلی میان ایران و آمریکاست. در همین راستا، عربستان پیمان دفاعی سال ۲۰۲۵ خود را با پاکستان ــ تنها قدرت هستهای جهان اسلام ــ فعال کرده است.
واقعگرایی جدید در پروژههای رویایی
در میان این هیاهوی ژئوپلیتیک، پیام رسمی دولت تغییر نکرده است. محمد الجدعان، وزیر دارایی عربستان، هفته گذشته در نشستهای سالانه صندوق بینالمللی پول قاطعانه گفت: «اختلال فعلی برنامههای ما را متوقف نخواهد کرد. ما بر این تمرکز داریم که طرحهای ما ادامه پیدا کند.» اما پشت درهای بسته، واقعگرایی جدیدی در حال شکلگیری است.
مقامات اکنون در هزینهکرد پول وسواس بیشتری به خرج میدهند. اولویتهای جدید برای تأمین مالی کاملاً مشخصاند: هوش مصنوعی، لجستیک (شبکهها و زیرساختهای حملونقل کالا)، نمایشگاه اکسپو ۲۰۳۰ و جام جهانی فوتبال مردان در سال ۲۰۳۴. این تغییر رویکرد در استراتژی جدید صندوق سرمایهگذاری عمومی عربستان برای سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ نیز دیده میشود؛ چرخشی آشکار از تمرکز بر «رشد سریع» به سوی «ایجاد ارزش پایدار».
پروژه افسانهای نئوم بهترین نمونه از این تغییر مسیر است. این ابرشهر اکنون در حال بازطراحی است تا روی بخشهای تجاریتر تمرکز کند. شهر صنعتی «اوکساجون» که دارای بندر فعال است، در اولویت قرار گرفته، در حالی که اهمیت پروژه بلندپروازانه «لاین» کاهش یافته است. یاسر الرمیان، رئیس صندوق سرمایهگذاری عمومی، در گفتوگو با شبکه العربیه به صراحت گفت: «آیا لازم است لاین تا سال ۲۰۳۰ تکمیل شود؟ فکر نمیکنم.»
این راهبرد تازه برای جذب بیشتر سرمایهگذاری مستقیم خارجی طراحی شده است. بانکداران میگویند فشار نقدینگی (کمبود پول نقد در بانکها برای وامدهی) رو به کاهش است. اقتصاددانان معتقدند سال ۲۰۲۶ از ابتدا هم قرار بود سالی گذار برای اقتصاد سعودی باشد، هرچند جنگ فضای جذب سرمایه خصوصی را مبهمتر کرده است. با این حال، همانطور که وزیر دارایی در واشنگتن تأکید کرد: «اگر از سر و صدای اطراف بگذرید، میبینید در زندگی روزمره چه میگذرد. اگر به ریاض بروید، بیشتر مردم اصلاً احساس نمیکنند جنگی در جریان است.»