ناوگان سایه از بالتیک تا هرمز؛ بازیگران مخفی دریاها چگونه پیش میروند؟
به گزارش زومان، با وجود محاصره هرمز در جنگ ایران، برخی کشتیهای ایرانی موفق شدهاند از محاصره عبور کنند. کشتیهایی که به اصطلاح «ناوگان سایه» نامیده میشوند.
این اصطلاح که از اواخر سال ۲۰۲۲، در خبرها مطرح شد به معنی گروهی بزرگ از کشتیهایی است که خارج از سیستم رسمی کشتیرانی فعالیت میکنند. ناوگان سایه که پیش از این نفت تحریمی روسیه را حمل میکرد در مارس ۲۰۲۶ در جریان جنگ ایران نیز مورد توجه قرار گرفت. شورای آتلانتیک در گزارشی به بررسی این پدیده و پیامدهای آن برای نظم دریایی جهان پرداخته است.
این گزارش نشان میدهد ناوگان سایه حالا از یک ابزار دور زدن تحریمها به یک عنصر کلیدی در رقابت ژئوپلیتیکی تبدیل شده و دریا را به یک صحنه مهم رقابت قدرتها تبدیل کرده است.
ناوگان سایه چه مشخصاتی دارد؟
تعریف رسمی مشخصی برای کشتیهای سایه - که با نامهایی مانند ناوگان تاریک، ناوگان شبح یا ناوگان موازی نیز شناخته میشوند - وجود ندارد، اما این کشتیها اغلب ویژگیهای زیر را دارند:
- حمل محمولههای تحریمشده
- مالکیتهای مبهم و غیرشفاف
- نداشتن بیمه از سوی گروه بینالمللی باشگاههای P&I (انجمنهای حمایت و جبران خسارت)
- اغلب فرسوده یا در شرایط نامناسب
- پنهان کردن مکرر مسیرهای حرکتی خود
از برخی جهات، ظهور ناوگان سایه در دهههای اخیر چندان تعجبآور نیست: این ناوگان همزمان با شکلگیری نظام بینالمللی مبتنی بر قواعد به وجود آمده است؛ نظامی که پس از جنگ جهانی دوم و با مشارکت اولیه بخش کشتیرانی شکل گرفت.
زمانی که کشورها این نظم را نقض کرده و در نتیجه تحت تحریم اقتصادی دیگر کشورها قرار گرفتند، برای واردات و صادرات خود به ناوگان سایهای روی آوردند.
برای مثال، آفریقای جنوبی در دوران آپارتاید از کشتیهای سایهای استفاده میکرد. کشورهایی مانند ایران، ونزوئلا و کره شمالی نیز سالها به این نوع کشتیها متکی بودهاند.
تعداد کشتیهای سایهای در جهان
زمانی که روسیه پس از اعمال سقف قیمت ۶۰ دلاری برای هر بشکه نفت روسیه از سوی کشورهای غربی در دسامبر ۲۰۲۲ به ناوگان سایهای روی آورد، این ناوگان بهطور چشمگیری گسترش یافت.
در حالی که پیشتر تخمین زده میشد حدود ۲۰۰ کشتی در این ناوگان فعالیت دارند، در نوامبر ۲۰۲۳ این عدد به بیش از ۱۶۰۰ نفتکش و کشتی حامل فرآوردههای نفتی رسید.
آگوست ۲۰۲۵، کارگزار کشتیرانی BRS تخمین زد که ۱۱۴۰ نفتکش سایهای وجود دارد که بیش از ۱۸ درصد از کل ناوگان نفتکشهای جهان را تشکیل میدهند.
در سایر انواع کشتیها نیز تعداد کشتیهای سایهای افزایش یافته است.
ناوگان سایه چه خطراتی دارد؟
این ناوگان بزرگ اکنون به مشکلی جدی برای کشورهای ساحلی و کشتیهایی که به طور قانونی فعالیت میکنند تبدیل شده است.
این خطرات شامل موارد زیر است:
- برخوردها و سایر حوادث دریایی
- نشت نفت و مواد خطرناک دیگر
- تهدید نظم دریایی
- آسیب به کابلهای دریایی
در دریای بالتیک - که مسیر رایج ناوگان سایه است - این خطرات نگرانیهای بسیار جدیتری ایجاد کردهاند.
در روز کریسمس سال ۲۰۲۴، نفتکش سایه با نام Eagle S با پرچم جزایر کوک، در خلیج فنلاند با چهار کابل داده و یک کابل اتصال برق برخورد کرد. این حادثه باعث اختلال قابلتوجه در ارتباطات و تأمین برق شد و زیانهای مالی برای اپراتورها به همراه داشت.
علاوه بر این، کشتیهای سایه همچنان خطر جدی زیستمحیطی ایجاد میکنند.
در یک شبیهسازی حادثه در فوریه ۲۰۲۶، یک مرکز تحقیقاتی در آلمان محاسبه کرد که در صورت نشت فرضی ۴۸ هزار تُن نفت خام «اورال»، این آلودگی طی ۳۰ روز چگونه گسترش خواهد یافت.
اسکورت نظامی کشتیهای قانونشکن
پس از چند حادثه که در مورد این کشتیها رخ داد، مقامات فنلاند هشدار دادند که نیروی دریایی روسیه شروع به اسکورت کشتیهای ناوگان سایه در خلیج فنلاند کرده است. به نظر میرسد این اسکورتها که در ژانویه ۲۰۲۶ رسمیتر شدهاند؛ یک تحول جدید در نظم دریایی به شمار میآیند.
بهطور سنتی، نیروهای دریایی گاهی کشتیهای تجاری را در آبهایی که دچار دزدی دریایی یا سایر اشکال خشونت بودند همراهی میکردند.
برای مثال، این اتفاق در دهه ۱۹۸۰ و در جریان جنگ نفتکشها میان ایران و عراق رخ داد، زمانی که ایالات متحده کشتیهای دارای پرچم آمریکا را از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز اسکورت میکرد.
اما اسکورت کشتیهایی که قوانین را نقض میکنند، آن هم در آبهای کشورهایی که در تلاش برای حفظ قوانین دریایی هستند، تحولی بسیار نگرانکننده محسوب میشود.
جنگ ایران؛ امنیت ناوگان سایه در برابر کشتیهای قانونی
زمانی که ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ جنگی علیه ایران آغاز کردند، ایران در پاسخ تنگه هرمز را مسدود کرد.
با این حال کشتیهایی که موفق به خروج از خلیج فارس شدند، شامل تعداد زیادی از کشتیهای ناوگان سایها بودند که نفت ایران را به مقصدهای بینالمللی حمل میکردند. مانند سایر کشتیهای سایهای، این کشتیها نیز معمولاً از پرچمهایی مانند تانزانیا و گابن که استفاده از آنها ساده است، استفاده میکنند.
از ۱۳ آوریل نیز ایالات متحده با بیش از ۱۰ هزار نیروی نظامی، ۱۲ کشتی و بیش از ۱۰۰ هواپیما، محاصره دریایی بر ایران اعمال کرد. با این حال نشریه Lloyd’s List در ۲۰ آوریل گزارش داد که چندین کشتی ناوگان سایه از زمان اعمال این محاصره موفق به دور زدن آن شدهاند.
در نتیجه، جنگ علیه ایران به خطری مرگبار برای کشتیهایی که به طور قانونی فعالیت میکردند تبدیل شد، اما برای کشتیهای سایه ایرانی یک مزیت ایجاد کرد؛ تحولی دیگر که نظم دریایی را تضعیف میکند.
مقابله با ناوگان سایه؛ از تحریم تا توقیف
به محض آنکه مشخص شد روسیه برای صادرات نفت تحریمشده خود به ناوگان سایه روی آورده است، دولتهای غربی تلاش کردند این جریان را مهار کنند.
نخستین و مهمترین روش آنها در ماهها و سالهای پس از آن، اعمال تحریم علیه کشتیها بوده است. تا کنون بیش از ۴۰۰ کشتی توسط اتحادیه اروپا، بریتانیا، ایالات متحده و کانادا تحریم شدهاند.
در سال ۲۰۲۵ توقیف این کشتیها از سوی کشورها با جدیت بیشتری دنبال شده است. از جمله چند کشتی در فنلاند و فرانسه، بلژیک و سوئد.
حتی هند نیز به توقیف این کشتیها اقدام کرده است. در در فوریه ۲۰۲۶، هند سه کشتی سایه ایرانی را در فاصله حدود ۱۰۰ مایل دریایی از بمبئی در دریای عربی مورد بازرسی قرار داد.
کشتیهای سایه مورد استفاده توسط ایران، ونزوئلا و کره شمالی نسبت به کشتیهایی که محمولههای روسی را حمل میکنند، توجه کمتری را به خود جلب کردهاند که با توجه به تعداد بسیار کمتر آنها، امری قابل انتظار است. با این حال، در دسامبر ۲۰۲۵، ایالات متحده «محاصره تمامی نفتکشهای تحریمشدهای که به ونزوئلا وارد یا از آن خارج میشوند» را اعمال کرد و برای اجرای این محاصره، شناورهای گارد ساچحلی خود را به دریای کارائیب، در نزدیکی ونزوئلا، اعزام نمود.
در بیشتر موارد، کشورهای ساحلی مطابق با کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) عمل کردهاند. اما اقدامات ایالات متحده بحثبرانگیزتر بوده است، زیرا این کشور با استفاده از روشهایی که کاملاً با قوانین دریایی مطابقت ندارند، در حال مقابله با نقض قوانین دریایی بوده است. برای مثال در مورد ونزوئلا کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل اشاره کردند که «هیچ حقی برای اجرای تحریمهای یکجانبه از طریق محاصره نظامی وجود ندارد»، اما این محاصره ادامه یافت و گارد ساحلی آمریکا دو نفتکش سایهای را توقیف کرد.
با این وجود، کشورها باید در تعهد خود به اجرای مبتنی بر قواعد قوانین دریایی قاطع باقی بمانند. زیرا اجرای قوانینی که خود ناقض کنوانسیون باشد، میتواند در نهایت کل نظام حقوقی دریایی را تضعیف کند.