ترکیه مسیر جایگزین برای هرمز رو کرد؛ ایده آنکارا برای ماهیگیری از آب گلآلود
ترجمه مطالب از رسانههای خارجی به معنای تایید آن محتوا نیست. هدف صرفا اطلاع مخاطب از رویکرد و نگاه رسانههای جهان به تحولات کنونی است.
به گزارش زومان به نقل از فایننشال تایمز، در نقطهای در انتهای یک جاده فرعی در گذرگاه مرزی آلیجان ترکیه به سمت ارمنستان، فضای اطراف کاملاً آرام به نظر میرسد. در دشتهای اطراف، چوپانها مشغول چراندن گلههای خود هستند و تراکتورهایی که گاهوبیگاه عبور میکنند، گرد و غباری در هوا بلند میکنند که برای مدتی در فضا معلق میماند. حتی سنگرهای نظامی پراکنده در این منطقه نیز زیر آفتاب حالتی نیمهخاموش و کمتحرک دارند.
با این حال، ترکیه امیدوار است این بنبست آرام مرزی بهزودی به بخشی از یک گره مهم تجارت جهانی تبدیل شود. در اوایل سال جاری، مقامهای ترکیه نصب سامانههای لازم برای کنترل گذرنامه را در این گذرگاه مرزی آغاز کردند؛ مرزی که ۳۲ سال بسته بوده و با این اقدام میتواند به عنوان یک مسیر تجاری حیاتی میان آسیا و اروپا فعالیت کند.
این پروژه که با حمایت رئیسجمهور آمریکا و در چارچوب طرحهای صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان مطرح شده، حتی نامی بلندپروازانه دارد: مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی(TRIPP).
ابعاد ژئوپلیتیکی این طرح قابل توجه است. بازگشایی احتمالی مرز ارمنستان بخشی از تلاشهای آنکارا برای تبدیل ترکیه به یک هاب امن تجارت برای جریان کالا و انرژی است؛ جریانی که قرار است از گلوگاههای ژئوپلیتیکی، بهویژه تنگه هرمز که در معرض تهدید جنگ قرار دارد، دور شود.
یکی از نیروهای مرزبانی ترکیه در جریان بازدید اخیر درباره وضعیت بازگشایی این مرز گفته است:
نمیدانیم مرز چه زمانی باز میشود، تاریخ مدام تغییر میکند، اما همه فکر میکنند بهزودی اتفاق میافتد.
از زمانی که تهران در ژوئن گذشته احتمال بستن تنگه هرمز را مطرح کرد، آنکارا تلاشهای خود را برای معرفی ترکیه بهعنوان یک مسیر جایگزین پایدار افزایش داده است. این روند در شرایطی شدت گرفته که جنگها و تحریمها مسیرهای سنتی از طریق روسیه، ایران، دریای سرخ و خلیج فارس را مختل کردهاند.
رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، هفته گذشته اعلام کرد: «ترکیه جزیرهای از ثبات و پناهگاهی امن است.»
گفتوگوها درباره خطوط انتقال انرژی امنتر آغاز شده است. ما عمیقاً معتقدیم این بحران جهانی درهای جدیدی را به روی کشور ما باز خواهد کرد.- رجب طیب اردوغان
ترکیه، بهعنوان عضو ناتو، تاکنون از درگیری مستقیم در جنگ اوکراین و همچنین بحران اخیر خلیج فارس خودداری کرده است. در عین حال، خاک این کشور عملاً به یک گذرگاه ترانزیتی تبدیل شده است؛ بهطوری که ماه گذشته پروازهای تجاری میان اروپا و آسیا از مسیر ترکیه هدایت شدند، زیرا حریمهای هوایی در شمال و جنوب محدودتر شده بود.
بینیالی ییلدیریم، نخستوزیر پیشین ترکیه، گفته است: «تجارت اروپا و آسیا حدود ۳ تریلیون دلار در سال است و ۹۰ درصد آن از طریق دریا انجام میشود. کوتاهترین مسیر دریایی حدود ۴۰ روز زمان میبرد.»
در مقابل، او توضیح داد که «کریدور میانی»—مسیر زمینی اتصال چین به اروپا از طریق قفقاز و ترکیه که آنکارا در حال ترویج آن است—میتواند این زمان را به ۱۲ تا ۱۵ روز کاهش دهد.
به گفته او، حجم فعلی تجارت در این مسیر کم است، اما «پتانسیل بسیار بالایی وجود دارد».
مقامات اروپایی نیز نسبت به این مسیر ابراز علاقه کردهاند. مارتا کوس، کمیسر اتحادیه اروپا، امسال ترکیه را «شریکی حیاتی» توصیف کرد و توسعه کریدور میانی را «یک تحول اساسی» دانست.
عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حملونقل ترکیه، نیز تنها چند روز پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، اعلام کرد که توسعه مسیرهای جایگزین به یک ضرورت تبدیل شده است.
دو پروژه در چشمانداز آنکارا
دو پروژه در چشمانداز ترکیه وجود دارند. نخست به نام مسیر توسعه است؛ شبکه جادهای و ریلی که خلیج فارس را از طریق ترکیه به اروپا متصل میکند و از گلوگاههایی مانند تنگه هرمز و کانال سوئز عبور نمیکند. با این حال، این طرح هنوز در مرحله برنامهریزی است، به سرمایهگذاری میلیاردی نیاز دارد و از خاک عراق—منطقهای ناپایدار—عبور میکند.
به گفته یکی از اقتصاددانان حملونقل منطقهای، «عبور از عربستان سعودی، اردن و سوریه سادهتر خواهد بود، اما شاید در یک دهه آینده قابل تحقق باشد.»
پروژه دوم، توسعه کریدور میانی است که امید بیشتری به آن وجود دارد. محور اصلی آن، پروژه تریپ (TRIPP) است؛ یک اتصال ریلی و جادهای میان ترکیه و جمهوری آذربایجان که از خاک ارمنستان عبور میکند و به مسیر موجود از طریق گرجستان ظرفیت بیشتری اضافه میکند. این پروژه با حمایت آمریکا در فوریه و همزمان با امضای توافق اولیه صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان در کاخ سفید معرفی شد.
این طرح تا حدی با هدف پایان دادن به چهار دهه درگیری میان دو کشور طراحی شده است. ترکیه نیز اعلام کرده در صورت امضای توافق نهایی صلح، مرز خود با ارمنستان را باز خواهد کرد تا اجرای تریپ آغاز شود.
شرکتهای ساختمانی ترکیهای مانند «کالیون» که به دولت نزدیک هستند و پروژههایی مانند فرودگاه جدید استانبول را اجرا کردهاند، بنا به گفته مقامهای آذربایجانی، هماکنون در بخش آذربایجان این پروژه و همچنین در توسعه خطوط ریلی ترکیه فعالیت خود را آغاز کردهاند.
در صورت تکمیل، حجم تجارت کریدور میانی—که بین سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ سه برابر شده—میتواند از ۵ میلیون تن در سال به ۲۰ میلیون تن برسد.
چالشهای مهم ترکیه
با وجود این چشمانداز، این طرح با موانع بزرگ و پیچیدهای مواجه است که بسیاری معتقدند میتواند مانع تحقق جاهطلبیهای ترکیه شود. این مسیر به عبورهای کند کشتیهای فری(کشتیهایی برای حمل مسافر) در دریای خزر، زیرساختهای ریلی ناهمگون با عرض ریل متفاوت و رویههای پیچیده گمرکی در چندین مرز وابسته است و به همین دلیل، در مقایسه با کریدور شمالی که چین را از طریق روسیه مستقیماً به اروپا متصل میکند و سالانه ۴۰ میلیون تن بار حمل میکند، بسیار کندتر است.
بانک سرمایهگذاری جی پی مورگان در گزارشی این مسیر را «مسیر مورد نیاز همه، اما انتخابنشده توسط بسیاری» توصیف کرده است.
مسیر تریپ از کنار ایران عبور میکند، به همین دلیل در برابر تهدیدهای احتمالی آسیبپذیر ارزیابی میشود. روسیه نیز که بهطور سنتی بر قفقاز مسلط بوده، نسبت به این تحولات نگران است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، اخیراً هشدار داده است که ممکن است در صورت ادامه تغییر جهت تجاری ارمنستان به سمت اروپا، عرضه گاز به این کشور را محدود کند.
یکی از مدیران حوزه لجستیک که در این پروژه مشاوره داده است، میگوید:
مشکل TRIPP این است که تنها یکی از چند گزینه حملونقل است. این پروژه فقط به دلیل درگیری روسیه در اوکراین ممکن شده است. مسیر در نزدیکی ایران قرار دارد که خود یک ریسک دیگر است. همچنین به حمایت مالی و سیاسی آمریکا وابسته است.
موقعیت جغرافیایی ترکیه باعث شده نقش آن بهعنوان هاب ترانزیتی میان اروپا، آسیا و خاورمیانه تثبیت شود.
روزانه بیش از ۳.۵ میلیون بشکه نفت از تنگه بسفر عبور میکند و خط لوله ۱۷۰۰ کیلومتری باکو تا بندر جیهان در مدیترانه نیز تا ۱.۲ میلیون بشکه نفت در روز را منتقل میکند.
پس از بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، عراق و اقلیم کردستان نیز توافق کردند خط لوله کرکوک–جیهان را که ظرفیت ۲۵۰ هزار بشکه در روز دارد، دوباره فعال کنند. همچنین پروژه تریپ میتواند پروژه متوقفشده خط لوله ترانسکاسپین را احیا کند که انتقال یک تریلیون فوت مکعب گاز از آسیای مرکزی به اروپا از طریق ترکیه را مدنظر دارد.
با این حال، مقامهای تجاری و اقتصاددانان هشدار میدهند که تصور جایگزینی مسیرهای زمینی از ترکیه برای گلوگاههای دریایی خلیج فارس در آینده نزدیک، یا حتی جایگزینی کریدور شمالی روسیه، بیشتر یک رؤیا است تا واقعیت.
در نهایت، آینده تریپ بیش از آنکه به مهندسی وابسته باشد، به سیاست گره خورده است. آخرین باری که رئیسجمهور آمریکا نام خود را بر پروژهای در قفقاز گذاشت—برج ترامپ باکو—آن پروژه به دلیل اتهامات فساد و... متوقف شد و هرگز افتتاح نشد.