آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت؛ درمان یا مُسکن بازار؟
در مقابل اقدام فوری ایران برای بستن تنگه هرمز و مسدود کردن مسیر نفتکشها، که باعث افزایش شدید قیمت در بازارهای انرژی شد، آمریکا یک تصمیم مهم گرفت: آزادسازی ذخایر نفتی.
قیمت نفت اکنون به حدود ۱۰۰ دلار رسیده و بیش از ۳۵ درصد از ابتدای جنگ رشد کرده است. اما آژانس بینالمللی انرژی (IEA) متشکل از ۳۲ کشور از جمله آمریکا و چندین کشور اروپایی، روز چهارشنبه از برنامه خود برای آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه نفت خبر دادند تا افزایش عرضه باعث کاهش قیمتها شود.
با این حال الجزیره میگوید این اقدام تنها در کوتاهمدت موثر خواهد بود و اگر هرمز همچنان بسته بماند، قیمتها کاهش زیادی نخواهند داشت.
مشکل ریشهای بازار نفت
ماکسیم سونین، مدیر اجرایی حوزه انرژی و پژوهشگر مرکز آینده سوختها در دانشگاه استنفورد، به الجزیره گفت:
«این راهکار نمیتواند تمام مشکلات را حل کند و مشکل باید ریشهای حل شود. بازارها بر اساس انتظارات معامله میکنند و تاکنون این انتظارات در سمت نگرانی قرار دارد.»
در حال حاضر حدود یک پنجم عرضه جهانی متوقف شده و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اعلام کرده است که اجازه عبور «حتی یک لیتر نفت» را از این آبراه نخواهد داد.
تسکین موقت یک بازار ملتهب
اگرچه آزادسازی ذخایر راهبردی آژانس بینالمللی انرژی از نظر حجم تاریخی است، اما هدف آن پر کردن موقت شکافی عظیم و بهسرعت در حال گسترش است.
در شرایط عادی، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از تنگه عبور میکند و حالا پس از ۱۲ روز جنگ، کمبود جهانی نفت از ۲۰۰ میلیون بشکه فراتر رفته است؛ یعنی بیش از نیمی از میزان ذخایری که قرار است آزاد شود.
گرگور زِمینیوک، استاد سیاست عمومی و اقتصاد در دانشگاه ماساچوست اَمهرست، به الجزیره میگوید:
«اگر این وضعیت ادامه یابد، آزادسازی ذخایر فقط تسکینی موقت خواهد بود. به نظر من این آزادسازی از قبل در قیمتها لحاظ شده است — به همین دلیل بود که قیمتها پس از افزایش تا نزدیک ۱۲۰ دلار، به محدوده ۸۰ دلار سقوط کرد. علاوه بر این، وقتی ذخایر آزاد شوند، بخشی از توان مداخله از بین میرود و تداوم انسداد تهدیدآمیزتر میشود.»
محدودیت سرعت عرضه ذخایر جدید
موضوع دیگر این است که محدودیتهایی در سرعت عرضه این ذخایر به بازار وجود دارد.
بانک جیپیمورگان برآورد کرده است که بر اساس تجربههای گذشته، کشورهای عضو آژانس انرژی در بهترین حالت میتوانند تولید خود را روزانه ۱.۲ میلیون بشکه افزایش دهند؛ رقمی که تنها بخشی از حجم روزانه عبوری از تنگه است.
از سوی دیگر زمان آزادسازی ذخایر نیز هنوز مشخص نیست. اگرچه آژانس، آزادسازی حدود ۱.۸ میلیارد بشکه را هماهنگ میکند، اما این ذخایر در اختیار و مدیریت کشورهای عضو بهصورت جداگانه قرار دارند.
با این حال وزارت انرژی آمریکا روز چهارشنبه اعلام کرد که سهم این کشور از ذخایر ــ در مجموع ۱۷۲ میلیون بشکه ــ از هفته آینده آزاد خواهد شد. نخستوزیر ژاپن نیز گفته است که دولت او ممکن است آزادسازی ۸۰ میلیون بشکه را از روز دوشنبه آغاز کند.
نتایج متفاوت آزادسازی ذخایر در گذشته
آژانس بینالمللی انرژی تا کنون پنج بار اقدام به آزادسازی ذخایر نفتی کرده است که هر یک نتایج متفاوتی را در پی داشته است.
در سال ۲۰۲۲ کمی پس از آغاز جنگ اوکراین، این آژانس اعلام کرد که ۶۰ میلیون بشکه آزاد خواهد کرد. اقدامی که باعث شد قیمت نفت تقریباً بلافاصله حدود ۲۰ درصد افزایش یابد و به ۱۱۳ دلار در هر بشکه برسد، هرچند در ماههای بعد به تدریج کاهش یافت.
در سمت مقابل در جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ این اقدام نتیجه متفاوتی داشت. به طوری که افزایش عرضه در آستانه این جنگ باعث ثبات بازار شد و یک روز پس از آغاز حملات هوایی آمریکا به عراق، قیمتها کاهش یافت.
اوجگیری دوباره پس از ثبات نسبی
چاد نوروِل، رئیس نشریه تخصصی صنعت انرژی ریگزون، به الجزیره میگوید:
«اگر اختلال ادامه پیدا کند و بازار شروع به تردید درباره کفایت عرضه ذخایر جایگزین کند، تاریخ نشان میدهد که قیمتها میتوانند دوباره بهشدت افزایش یابند.»
از سوی دیگر پیشبینیها از سقف افزایش قیمت نیز ارقام بالایی را نشان میدهد. سمنییوک، استاد دانشگاه ماساچوست اَمهرست، میگوید اگر بسته بودن کامل تنگه هرمز تا هفته آینده ادامه پیدا کند، انتظار دارد قیمتها بهطور چشمگیری افزایش یابد و تعجب نمیکند اگر از 150 دلار عبور کند.
او افزود:
«نمیتوانم پیشبینی دقیقی از سقف قیمت ارائه دهم، اما با محاسبات سرانگشتی، کاهش ۲۰ درصدی عرضه میتواند در اصل به قیمتی بالاتر از ۲۰۰ دلار برای هر بشکه منجر شود، زیرا تقاضا برای دستیابی به عرضه محدود رقابت میکند.»