جراحی بزرگ ارتش چین؛ چرا شی جین‌پینگ یار غارش را قربانی کرد؟

به گزارش زومان، در دنیای سیاست، لحظاتی وجود دارد که بیش از آنکه شبیه به گزارش‌های خبری باشد، یادآور پرده‌های آخر نمایشنامه‌های شکسپیر است. بیست و چهارم ژانویه امسال، پکن شاهد یکی از همین لحظات بود. پاکسازی ژانگ یووشیا، عالی‌رتبه‌ترین ژنرال چین، فراتر از یک تغییر مقام ساده بود؛ این رویداد نشان داد که در صفحه شطرنج شی جین‌پینگ، حتی مهره‌های خودی هم در امان نیستند. ژانگ فقط یک زیردست نبود؛ او و شی، «آقازاده‌های» حزب کمونیست بودند که پدرانشان در جنگ داخلی چین شانه‌به‌شانه هم جنگیده بودند. اما این پیوند خونی و تاریخی هم نتوانست ژانگ را از تیغ تیز پاکسازی نجات دهد.

آنطور که فارن افرز گزارش داده است، کنار گذاشتن ژانگ، در واقع، نشان‌دهنده میزان بی‌اعتمادی شی به ارتش آزادی‌بخش خلق است. شی می‌خواهد مطمئن باشد که می‌تواند با اطمینان از خشونت استفاده کند، اما به نظر می‌رسد اطمینان، کمیاب‌ترین و ارزشمندترین کالای ارتشی است که از نظر منابع کمبودی ندارد.

با این حال، برکناری بی‌رحمانه ژانگ عمق قساوت شی در مدیریت ارتش را نیز نشان می‌دهد. بی‌رحمی در برابر دشمنان یک چیز است؛ اما بی‌رحمی نسبت به دوستان، چیز دیگری است.

گمانه‌زنی‌های زیادی درباره این‌که ژانگ چه کرد ــ یا چه نکرد ــ که خشم شی را برانگیخت، و نیز درباره معنای این پاکسازی برای قدرت شی و اهداف نظامی او در قبال تایوان و ایالات متحده مطرح شده است.

شاید این ابعاد داستان در گذر زمان روشن شود، اما آنچه اکنون روشن است، باور شی به این اصل است که قدرت در اعمال آن معنا پیدا می‌کند. شی با کنار زدن علنی ژانگ، یکی از ویژگی‌های اساسی سبک سیاسی خود را عیان کرده است: هیچ‌کس در امان نیست، حتی نزدیک‌ترین افراد به او.

سؤال اصلی بسیاری از ناظران این است که چرا شی دقیقاً اکنون چنین اقدامی را انجام داده است. در روایت رسمی، پی‌ال‌ای دیلی اعلام کرد ژانگ به دلیل دامن زدن به «مشکلات سیاسی و فساد» که «رهبری مطلق حزب بر نیروهای مسلح را تهدید می‌کند و بنیان حکمرانی حزب را تضعیف می‌سازد» برکنار شده و اقدامات او «خسارت عظیمی به ساخت توان رزمی وارد کرده است».

با توجه به ریشه‌دار بودن فساد در ارتش چین، بسیاری از ناظران خارجی این ادعاها را بهانه‌ای برای حذف ژانگ می‌دانند، نه علت واقعی. این برداشت به‌ویژه از آن رو تقویت می‌شود که ژانگ پیش‌تر ریاست اداره توسعه تجهیزات -نهادی که مسئول خرید و تدارکات نظامی است و به فساد گسترده شهرت دارد- را بر عهده داشت و با این حال، برخلاف چند رئیس پیشین این نهاد، پاکسازی نشده بود.

زمان‌بندی این برکناری زمانی جالب‌تر می‌شود که در نظر بگیریم شی می‌توانست به‌راحتی تا سال آینده صبر کند و اجازه دهد ژانگ با آرامش بازنشسته شود. ژانگ ۷۵ ساله است و از سن غیررسمی بازنشستگی ۶۸ سال گذشته و کنگره بعدی حزب کمونیست چین ــ که هر پنج سال یک‌بار نسل جدیدی از مقام‌ها را معرفی می‌کند ــ تنها حدود ۱۸ ماه دیگر برگزار می‌شود. بنابراین، حذف ژانگ اکنون بسیار شبیه نمایش قدرتی است که شی در کنگره ۲۰۲۲ انجام داد؛ زمانی که هو جین‌تائو، رهبر پیشین چین، به‌طور علنی و اجباری از جلسه خارج شد و شی بی‌تفاوت نظاره‌گر بود.

با این حال، شی سابقه‌ای طولانی از عقلانیت سرد و حسابگرانه دارد و معمولاً بی‌دلیل دست به اقدام نمی‌زند. محتمل‌تر آن است که ژانگ دیگر کارکرد خود را برای شی از دست داده بود. پس از آنکه شی با تکیه بر ژانگ قدرت خود را در ارتش تثبیت کرد و بیشتر هم‌نسلان او را کنار زد، شاید به این نتیجه رسید که نگه داشتن یک افسر سالخورده و آلوده به فساد در رأس هرم، توجیهی ندارد.

از این منظر، پاکسازی ژانگ باید اوج یک درام طولانی دانسته شود. این برکناری در خلأ رخ نداد. بیش از یک دهه است که شی تلاش کرده انزوای ارتش را در هم بشکند، کنترل خود را اعمال کند و این نهاد را کاملاً مطیع اراده‌اش سازد.

حذف ژانگ به نظر می‌رسد نقطه پایانی کارزاری باشد که هدفش نه‌تنها ریشه‌کن کردن فساد در فرماندهی عالی ارتش، بلکه حذف تقریباً یک نسل کامل از افسران ارشد بوده است. شی ظاهراً به این جمع‌بندی رسیده که تقریباً هیچ‌یک از فرماندهان نسل کنونی قادر به انجام دو مأموریت مدنظر او نیستند: نخست، سیاسی‌سازی کامل ارتش برای تضمین وفاداری به حزب در صورت بروز ناآرامی داخلی؛ و دوم، ساختن نیرویی که در صورت لزوم بتواند با دشمنان خارجی، از جمله ارتش آمریکا، بجنگد.

نتیجه آن است که از هفت عضو کمیسیون مرکزی نظامی در آغاز سومین دوره رهبری شی در سال ۲۰۲۳، اکنون تنها یک نظامی و یک غیرنظامی ــ خود شی ــ باقی مانده‌اند. جالب آن‌که تنها عضو نظامی بازمانده، مسئول نظارت بر تحقیقات فساد است؛ فردی که پاییز گذشته در جریان موج دیگری از پاکسازی‌ها به نایب‌رئیسی کمیسیون ارتقا یافت. پاکسازی تقریباً کامل رهبری کمیسیون، به شی امکان می‌دهد با دستی باز، پیش از کنگره سال آینده، هم ترکیب آن را از نو بسازد و هم حتی ساختار آن را تغییر دهد.

آمادگی شی برای زیر و رو کردن فرماندهی عالی ارتش در این مقطع، نشانه‌ای است از احساس نسبی آرامش او نسبت به محیط خارجی چین، به‌ویژه در قبال تایوان. دولت ترامپ نشانه‌ای از آمادگی قاطع برای دفاع از تایوان بروز نداده است؛ خود ترامپ گفته «این به شی بستگی دارد» که چین چه کند و سند راهبرد دفاع ملی آمریکا که ماه گذشته منتشر شد، اشاره‌ای به تایوان نداشت.

در همین حال، فضای سیاسی تایوان نیز به نفع پکن در حال تغییر است؛ حمایت از لای چینگ‌ته و حزب حاکم دموکراتیک مترقی کاهش یافته و رهبری جدید حزب کومینتانگ خواستار آشتی بیشتر با پکن است.

با این حال، این جراحی عمیق در شبکه قدرت شخصی شی، به معنای غفلت او از احتمال درگیری نظامی بر سر تایوان نیست. برعکس، نشان می‌دهد که او تا چه حد برای آمادگی ارتش در برابر چنین سناریوی ناخواسته‌ای جدی است. او از آرامش نسبی دو سوی تنگه برای آماده‌سازی استفاده می‌کند. همان‌گونه که رزمایش‌های بزرگ ارتش چین پیرامون تایوان در ماه دسامبر نشان داد، پکن هم‌اکنون نیز قادر است به تحریک‌ها پاسخ دهد و حتی بدون تهاجم، جزیره را تنبیه کند. چین نیرویی مرگبار ساخته که در صورت لزوم می‌تواند به شیوه‌های مختلف وارد عمل شود.