تنش ایران و آمریکا به دیوارها رسید؛ پیام‌های بازدارنده جمهوری اسلامی پررنگ‌تر شد

چهار روز پس از نصب یک دیوارنگاره تازه در میدان انقلاب تهران، رسانه‌های غربی به آن واکنش نشان داده‌اند؛ دیوارنگاره‌ای که با تصویری از هواپیماهای آسیب‌دیده بر عرشه یک ناو هواپیمابر و جمله «اگر باد بکاری، طوفان درو می‌کنی» به دو زبان فارسی و انگلیسی، مستقیماً ایالات متحده را مخاطب قرار می‌دهد. به گزارش اسکای‌نیوز، این اثر هم‌زمان با افزایش تنش‌های لفظی میان تهران و واشنگتن و در آستانه ورود ناو هواپیمابر آمریکا به منطقه نصب شده است؛ زمانی که فضای جنگ روانی بار دیگر بر روابط دو کشور سایه انداخته است.

دیوارنگاره میدان انقلاب از جنس بیانیه‌های رسمی یا موضع‌گیری‌های دیپلماتیک نیست، اما در سنت ارتباطی جمهوری اسلامی، نمادهای شهری همواره نقشی فراتر از یک اثر هنری داشته‌اند. این میدان سال‌هاست محل بازنمایی پیام‌های سیاسی در بزنگاه‌های حساس بوده و تغییر دیوارنگاره‌های آن معمولاً بی‌ارتباط با تحولات بیرونی نیست. توجه رسانه‌های غربی به این نماد شهری، آن هم با فاصله چندروزه، نشان می‌دهد پیام تصویر فراتر از مخاطب داخلی طراحی شده است.

در ادبیات ارتباطات سیاسی، استفاده از نمادهای شهری نوعی «پیام کم‌هزینه اما پرمعنا» تلقی می‌شود؛ پیامی که بدون صدور بیانیه رسمی، می‌تواند مخاطب خارجی را هدف قرار دهد و هم‌زمان برای مخاطب داخلی نیز قابل رمزگشایی باشد. در این چارچوب، تصویر یک ناو هواپیمابر آسیب‌دیده صرفاً یک هشدار تصویری نیست، بلکه بازنمایی یک ایده مشخص است: این‌که حتی اقداماتی که با هدف محدود و کنترل‌شده طراحی می‌شوند، می‌توانند پیامدهایی فراتر از تصور اولیه ایجاد کنند.

انتخاب جمله «If you sow the wind, you will reap the whirlwind» نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کند. این عبارت که ریشه‌ای تاریخی دارد و در ادبیات سیاسی غرب شناخته‌شده است، معمولاً برای هشدار درباره پیامدهای ناخواسته یک اقدام به‌ظاهر محدود به‌کار می‌رود. معنای ضمنی آن این است که یک حرکت حساب‌شده می‌تواند زنجیره‌ای از واکنش‌ها را فعال کند که دیگر از کنترل آغازکننده آن خارج باشد. استفاده هم‌زمان از فارسی و انگلیسی نیز نشان می‌دهد این پیام صرفاً برای افکار عمومی داخلی طراحی نشده، بلکه ناظران و تصمیم‌سازان خارجی را هم مخاطب قرار داده است.

زمان‌بندی این دیوارنگاره آن را به تحولات روزهای اخیر پیوند می‌زند؛ تحولاتی که با تشدید تنش‌های لفظی میان تهران و واشنگتن همراه بوده است. در ادامه این تنش‌ها، رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد در صورت عدم دستیابی به توافق هسته‌ای، گزینه نظامی همچنان روی میز خواهد بود. این موضع‌گیری هم‌زمان با گزارش رسانه‌های غربی درباره اعزام ناو هواپیمابر و شناورهای جنگی آمریکا به خاورمیانه مطرح شد؛ تحرکاتی که مقام‌های آمریکایی آن را «اقدامی پیشگیرانه» توصیف کرده‌اند.

در واکنش، مقام‌های ایرانی نسبت به پیامدهای هرگونه اقدام نظامی هشدار دادند. علی شمخانی، نماینده رهبری در شورای دفاع، اعلام کرد هرگونه حمله— محدود—می‌تواند به‌عنوان آغاز جنگ تلقی شود و با پاسخ فوری و گسترده مواجه خواهد شد.

بلافاصله بعد از این توئیت نورنیوز – رسانه‌ای نزدیک به شمخانی در تحلیلی که پس از این موضع‌گیری منتشر کرد، کوشیده است هشدار اخیر شمخانی را فراتر از یک واکنش مقطعی تفسیر کند. در این تحلیل، تأکید اصلی بر نفی کامل ایده «جنگ محدود» است؛ به این معنا که از منظر جمهوری اسلامی، هرگونه اقدام نظامی آمریکا، صرف‌نظر از دامنه، هدف یا مدت آن، به‌عنوان آغاز یک درگیری فراگیر تلقی خواهد شد.

نورنیوز این پیام را تلاشی برای ترسیم «خط قرمز عملیاتی» و افزایش هزینه‌های محاسباتی طرف مقابل ارزیابی کرده و آن را نه اعلام تصمیم برای ورود به جنگ، بلکه بخشی از منطق بازدارندگی جمهوری اسلامی دانسته است.

در ادبیات امنیتی غرب، «جنگ محدود» یا «ضربه کنترل‌شده» به‌عنوان ابزاری برای مهار بحران بدون ورود به درگیری تمام‌عیار مطرح است. اما در پیام‌های اخیر تهران—چه در قالب اظهارات رسمی و چه در سطح نمادهای شهری—این تفکیک عملاً به چالش کشیده می‌شود. از منظر تحلیلی، نفی جنگ محدود معمولاً به‌معنای افزایش هزینه‌های محاسباتی طرف مقابل است؛ یعنی انتقال ریسک از سطح عملیات به سطح راهبردی.

دیوارنگاره میدان انقلاب را می‌توان در همین چارچوب خواند: پیامی غیرمستقیم که می‌گوید در صورت عبور از خطوط قرمز، دامنه پیامدها لزوماً قابل کنترل نخواهد بود و می‌تواند بازیگران بیشتری را درگیر کند.

با این حال، توجه رسانه‌های غربی به این نماد شهری را نمی‌توان صرفاً به‌معنای دور بودن خطر درگیری نظامی تعبیر کرد. تجربه بحران‌های مشابه نشان می‌دهد که پیام‌های بازدارنده، هم‌زمان می‌توانند دو کارکرد داشته باشند: از یک‌سو با هدف جلوگیری از سوءمحاسبه ارسال می‌شوند و از سوی دیگر، آستانه‌هایی را تعریف می‌کنند که عبور از آن‌ها می‌تواند پیامدهای عملی به دنبال داشته باشد. به بیان دیگر، پیام الزاماً به معنای تصمیم فوری برای اقدام نیست، اما به‌معنای بی‌اهمیت بودن یا نمایشی بودن هشدارها هم تلقی نمی‌شود.

در همین چارچوب، دیوارنگاره میدان انقلاب را می‌توان بخشی از یک زبان چندلایه دانست؛ زبانی که در آن، سیاست رسمی، پیام امنیتی و نماد شهری به هم گره می‌خورند تا در شرایط پرتنش، محاسبات طرف مقابل را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار دهند. این زبان نه وعده اقدام فوری می‌دهد و نه صرفاً جنگ روانی است؛ بلکه تلاشی است برای تثبیت این پیام که در صورت عبور از خطوط قرمز ترسیم‌شده، دامنه واکنش‌ها می‌تواند از سطح کنترل‌شده فراتر رود.