تغییر رویکرد در حکمرانی مجازی؛ فلیتر سفید جایگزین فیلتر سیاه؟

به گزارش زومان، روند وصل تدریجی اینترنت از سوی برخی منابع رسمی بیش از آنکه خبر خوبی برای شهروندان باشد می تواند نشانه تغییر رویکرد در حکمرانی مجازی باشد.

الگوی اجرا شده تا کنون نشان می دهد: اتصال های برقرار شده برای برخی صنوف به شکلی است که دسترسی فقط به برخی منابع و سایت ها مجاز است. در واقع در رویکرد جدید بر این است که فقط سایت های تایید شده باز است.

اما رویکرد جدید چیست و چه تفاوتی با گذشته دارد: برای درک بهتر جایگاه ایران در میان کشورهای جهان، بد نیست نگاهی به نحوه مدیریت دسترسی اینترنت در سطح بین‌الملل بیندازیم.

در سطح بین‌الملل، سه رویکرد اصلی برای مدیریت دسترسی کاربران به اینترنت وجود دارد: لیست سیاه (Blocklist)، لیست سفید (Allowlist) و رویکرد ترکیبی.

لیست سیاه بر اصل «همه چیز مجاز است مگر آنچه ممنوع شده» مبتنی است و کاربران به میلیون‌ها سایت دسترسی دارند و تنها سایت‌های ممنوعه مسدود می‌شوند.

این روش در کشورهایی با اینترنت نسبتاً آزاد مانند آمریکا، کانادا و بیشتر کشورهای اروپایی رایج است.

مزایای آن شامل دسترسی گسترده به اطلاعات، هزینه اجرایی پایین و تشویق به نوآوری است، هرچند نیاز به بروزرسانی مستمر لیست و احتمال عبور محتوای مضر، از معایب آن محسوب می‌شوند.

سرعت فیلترینگ در این روش معمولاً بین ۱ تا ۵ میلی‌ثانیه است و استفاده محدود از VPN برای دور زدن محدودیت‌ها رایج است.

لیست سفید اما برعکس است: همه چیز ممنوع است مگر آنچه مجاز شده باشد. دسترسی کاربران محدود به صدها یا هزاران سایت تأیید شده است، سیستم‌های فیلترینگ چندلایه و کنترل دقیق بر محتوای کاربرساز اعمال می‌شود و معماری شبکه‌ها اغلب مجزا و داخلی است.

این روش در کشورهایی با کنترل شدید اینترنت مانند چین، کره شمالی کاربرد دارد و مزایای آن شامل امنیت بالا و کاهش ریسک دسترسی به محتوای نامطلوب است، اما محدودیت شدید آزادی اطلاعات، هزینه بالای اجرا و سرکوب نوآوری و توسعه محتوای بومی، از معایب آن محسوب می‌شوند.

سرعت فیلترینگ در این روش بین ۱۰ تا ۵۰ میلی‌ثانیه است.

رویکرد ترکیبی از هر دو روش بهره می‌برد. اطلاعات نشان می دهد در کشورهای زیادی الگوی ترکیبی اجرا می شود اما متمایل به یکی از الگوی لیست سیاه و سفید است. برای نمونه روسیه از الگوی ترکیبی متمایل به لیست سفید استفاده می کند اما تایوان از الگوی ترکیبی متمایل با لیست سیاه استفاده می کند. در این کشور عمدتا سایت ها مرتبط با دولت چین مسدود می شود.

در ایران تقریبا الگوی ترکیبی تمایل به سمت لیست سیاه داشت یعنی با وجود انکه لیست سیاه در ایران بسیار عریض و طویل بود و سیاست فیلترینگ در اولین روزهای استارت با حدود ۱۱۱ هزار سایت ممنوعه اجرا شد (منبع گزارش اتاق بازرگانی درباره فیلترینگ) اما به جز برخی موضوعات فراگیر که از اساس فیلتر بود تا برخی سایت و پلتفرم ها تهدید حساب نمی شدند ابتدا به ساکن ممنوع نمی شدند.

اما اکنون آنچه در ایران در قالب بازگشایی تدریجی اینترنت رخ می‌دهد نشانه های تغییر تمایل را نشان می دهد. نحوه رفع محدودیت نشان می دهد حاکمیت در حال گذر به لیست سفید یا اجرا الگوی ترکیبی با تمایل به این لیست است؛ الگویی که بر این پایه استوار است:اینترنت دیگر جنبه گردش آزاد اطلاعات را ندارد و بیشتر ماهیت امنیتی یافته است.

برای نمونه دسترسی به متور سرچ گوگل گفته می شود باز است اما کاربر در عمل فقط به یکسری سایت های تایید شده دسترسی دارد.

یا از بین هوش های مصنوعی متنوعی و با قابلیت های متفاوت فقط دسترسی به ابزارهایی مانند ChatGPT و DeepSeek برقرار می شود و سایر ابزارها در دسترس قرار نگرفته است.

شواهد نشان می دهد اگر مسیر کنونی ادامه یابد رویکرد «پیش‌گیرانه» غالب می شود؛ رویکردی که در آن هیچ ترافیکی به منابعی که از پیش تأیید نشده‌اند، اجازه عبور نمی‌یابد.

تجربه جهانی نشان می دهد:در بخش اقتصادی گرچه در ظاهر از صنایع و خدمات دیجیتال داخلی در برابر رقابت خارجی محافظت می‌کند و فضایی برای رشد شرکت‌های بومی فراهم می‌سازد. با این حال، به دلیل عدم دسترسی به بازارهای جهانی، نوآوری کند شده و خطر انحصار داخلی و کاهش کیفیت خدمات وجود دارد. هزینه سنگین نظارت و مجوزدهی نیز بر دوش دولت و بخش خصوصی است.

از منظر تجربه کاربری و ساختار اجتماعی نیز این الگو ممکن است در خدمت وحدت نظر باشد، اما خطر ایجاد «حباب فکری»، محدود شدن انتقاد سازنده و کاهش تاب‌آوری در برابر ایده‌های متفاوت را افزایش می‌دهد اما خطر ایزوله شدن و محدودیت در تبادل علمی بین‌المللی را نیز افزایش می‌دهد.

گزارش ها نشان می دهد الگوی سفید یک عارضه دیگری هم دارد:کشورهایی با این رویکرد بیشتر به نرم‌افزارهای داخلی وابسته هستند، جذب سرمایه خارجی برایشان محدودتر است و هزینه اجرای این سیستم‌ها ۳ تا ۵ برابر بیشتر از لیست سیاه برآورد می‌شود.

در واقع ایران با اعمال این سیاست‌ها، نه تنها آزادی اطلاعات را محدود می‌کند، بلکه نوآوری و تعامل کاربران با بازار جهانی دیجیتال را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

گذر حکمرانی به لیست سفید در ایران می تواند،محدودیت های اساسی در دسترسی کاربران ایجاد کند. این تغییر نه فقط یک اتفاق فنی بلکه بازتاب نگرش امنیت‌محور نظام حکمرانی به اینترنت در برابر آزادی اطلاعات و توسعه دیجیتال است. اکنون باید دید رویکرد مرحله‌ای که نشانه ای از شکل‌دهی این رویکرد است تا کجا ادامه می یابد و چقدر دوام دارد. آیا این رویکرد موقت است یا در حال عادی سازی یک روند است؟

شما درباره این تغییر رویکرد چه فکر می‌کنید؟ نظرات خود را با ما در میان بگذارید.