نشست سران آمریکا، روسیه و چین درباره کنترل تسلیحات هستهای بدون توافق پایان یافت و پکن با اشاره به زرادخانه کوچکتر خود این مذاکرات را نپذیرفت.
دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه در شنژن چین دیدار کردند؛ نشستی تاریخی که یکی از مهمترین محورهای آن، آینده کنترل تسلیحات هستهای بود.
بااینحال، سه کشور در پایان مذاکرات تنها بیانیهای کلی درباره صلح منتشر کردند و هیچ توافق مشخصی برای کاهش زرادخانههای هستهای یا آغاز مذاکرات رسمی در این زمینه اعلام نشد.
ریشه اختلاف به خواسته قدیمی ترامپ بازمیگردد: آمریکا دیگر نمیخواهد توافق کنترل تسلیحات هستهای را فقط با روسیه امضا کند و اصرار دارد چین نیز به آن بپیوندد.
اما چرا پکن چنین پیشنهادی را رد میکند؟
پایان پیمانی که نیم قرن رقابت هستهای را مهار میکرد
الجزیره مینویسد: در فوریه ۲۰۲۶، پیمان استارت نو یا New START میان آمریکا و روسیه منقضی شد؛ توافقی که از سال ۲۰۱۰ برای محدود کردن تسلیحات هستهای راهبردی دو کشور برقرار بود.
براساس این پیمان، واشنگتن و مسکو متعهد شده بودند تعداد کلاهکهای هستهای راهبردی مستقر خود را به حداکثر ۱۵۵۰ عدد و تعداد موشکهای بالستیک قارهپیما، موشکهای بالستیک زیردریایی و بمبافکنهای سنگین مستقر را به ۷۰۰ سامانه محدود کنند.
این توافق همچنین سازوکاری برای بازرسی و نظارت متقابل فراهم میکرد؛ هرچند با آغاز جنگ اوکراین، اجرای بخش مهمی از بازرسیها متوقف شده بود.
ترامپ پیشنهاد روسیه برای ادامه محدودیتهای پیشین را نپذیرفت و خواستار توافقی جدید و مدرنتر شد که چین را نیز دربر بگیرد.
دولت آمریکا استدلال میکند که با رشد سریع زرادخانه هستهای چین، توافقی که تنها آمریکا و روسیه را محدود کند، دیگر نمیتواند واقعیت موازنه قدرت جهانی را منعکس کند.
چین: چرا باید محدود شویم؟
براساس برآورد مؤسسه تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم (سیپری) چین در ابتدای سال ۲۰۲۶ حدود ۶۲۰ کلاهک هستهای داشته است.
در مقابل، مجموع زرادخانه هستهای روسیه حدود ۵۴۲۰ کلاهک و آمریکا حدود ۵۰۴۲ کلاهک برآورد میشود. البته این ارقام مجموع ذخایر، از جمله کلاهکهای بازنشسته در انتظار انهدام را شامل میشوند و با تعداد کلاهکهای مستقر تفاوت دارند.
به بیان ساده، آمریکا و روسیه هرکدام بیش از هشت برابر چین تسلیحات هستهای دارند.
همین اختلاف، مهمترین استدلال پکن برای نپذیرفتن توافق سهجانبه است.
لین جیان سخنگوی وزارت خارجه چین در فوریه اعلام کرده بود که توان هستهای کشورش با آمریکا و روسیه همسطح نیست و بنابراین پکن در شرایط کنونی وارد مذاکرات خلع سلاح هستهای نخواهد شد.
چین میگوید ابتدا دو قدرت بزرگتر باید زرادخانههای خود را به میزان قابلتوجهی کاهش دهند و سپس درباره محدودیتهای مشترک مذاکره شود.
نگرانی چین فقط تعداد کلاهکها نیست
ژائو مینگهائو استاد دانشگاه فودان چین به الجزیره گفته است که اختلاف تعداد کلاهکها تنها بخشی از مسئله است.
چین اعلام کرده سیاست هستهای خود را بر «عدم استفاده نخستین» از سلاح هستهای و حفظ حداقل توان بازدارندگی استوار کرده است.
به گفته این پژوهشگر، پکن تسلیحات هستهای را بیشتر ابزاری برای تضمین توان پاسخ به حمله میداند و معتقد است محدود کردن زرادخانه کوچکتر خود، بدون کاهش جدی توان آمریکا و روسیه، امنیتش را تضعیف میکند.
سون چنگهائو پژوهشگر دانشگاه تسینگهوا نیز به الجزیره گفت:
چین هنگام بررسی پیشنهادهای کنترل تسلیحات، تنها تعداد کلاهکها را در نظر نمیگیرد.
سامانههای دفاع موشکی آمریکا، قابلیت حملات دقیق و فناوریهای نظامی جدید نیز در محاسبات امنیتی پکن نقش دارند.
از نگاه چین، توافقی که تعداد تسلیحات هستهای این کشور را محدود کند، اما برتری نظامی آمریکا در دیگر حوزهها را دستنخورده باقی بگذارد، چندان جذاب نخواهد بود.
رقابت هستهای چین شتاب گرفته است
با وجود مخالفت پکن با مذاکرات سهجانبه، زرادخانه هستهای چین در سالهای اخیر با سرعت زیادی گسترش یافته است.
برآورد سیپری نشان میدهد چین در ابتدای سال ۲۰۲۶ حدود ۶۲۰ کلاهک داشته، درحالیکه تعداد آنها در سال قبل حدود ۶۰۰ عدد برآورد شده بود.
این روند نگرانیهایی درباره اهداف نهایی برنامه هستهای چین ایجاد کرده است.
آلخاندرو ریس استاد دانشگاه هنگکنگ به الجزیره گفته است که شفاف نبودن برنامه هستهای چین، ارزیابی اهداف بلندمدت این کشور را دشوار میکند.
به گفته او، نباید بدون شواهد فرض کرد که چین قصد دارد زرادخانهای هماندازه آمریکا و روسیه داشته باشد؛ اما از سوی دیگر، نمیتوان صرفاً با استناد به سیاست اعلامی بازدارندگی حداقلی، گسترش توان هستهای پکن را کاملاً توضیح داد.
آیا توافق سهجانبه امکانپذیر است؟
کارشناسان معتقدند دستیابی به توافقی جامع در کوتاهمدت دشوار خواهد بود.
یکی از مشکلات اصلی، نبود اعتماد سیاسی میان سه قدرت است. هر کشور تسلیحات هستهای خود را برای دفاع ضروری میداند، اما گسترش زرادخانه رقیب را تهدیدی علیه امنیتش تلقی میکند.
بااینحال، برخی پژوهشگران پیشنهاد میکنند مذاکرات بهجای آغاز با محدودیتهای یکسان، بر اقداماتی مانند تبادل اطلاعات، اطلاعرسانی درباره رزمایشهای بزرگ و کاهش خطر استفاده ناخواسته از سلاح هستهای متمرکز شود.
موضوع دیگری که کارشناسان مطرح میکنند، ضرورت توافق بر سر نقش هوش مصنوعی در سامانههای فرماندهی و کنترل هستهای است.
نشست اخیر ترامپ، پوتین و شی جینپینگ نشان داد که سه کشور دستکم برای گفتوگو درباره امنیت جهانی آمادگی دارند، اما اختلاف آنها بر سر محدود کردن تسلیحات هستهای همچنان پابرجاست.