پیامکهای بلک فرایدی دیجی کالا؛ این همه تخفیف از کجا میآید؟
رقابت بلکفرایدی امسال با ترفندهایی چون جشنوارههای چندروزه، دسترسی زودهنگام و تبلیغات فراگیر، از ایران تا غولهای خردهفروشی آمریکا اوج گرفته است.
حتماً شما هم طی روزهای اخیر با سیل پیامکهای تبلیغاتی بلکفرایدی روبهرو شدهاید؛ پیامهایی که یکی از تخفیف ۷۰ درصدی خبر میدهد، دیگری از فرصتی که فقط چند ساعت باقی مانده و آن یکی هشدار میدهد که اگر همین حالا خرید نکنید، پیشنهاد ویژه را از دست خواهید داد.
در میان این رگبار تبلیغاتی، پیامکهای دیجیکالا چنان پرتکرار و پررنگ به نظر میرسند که گویی سهم این فروشگاه از بقیه سنگینتر است.
به گزارش زومان، بلکفرایدی امسال هم پیش از آنکه به یک رویداد خرید تبدیل شود، به رقابتی برای تصاحب توجه مردم بدل شده است. فروشگاهها تلاش میکنند نامشان را بیشتر از رقبا مقابل چشم مشتری قرار دهند و خریداران را متقاعد کنند که فرصتی استثنایی پیش روی آنها قرار گرفته است.
دیجیکالا یکی از بازیگران اصلی این رقابت است. اما نکته جالب اینجاست که شیوه تبلیغات آن نمونه مشابهی از آن چیزی است که بزرگترین خردهفروشان جهان نیز انجام می دهند؛ از برنامههای سرگرمکننده و جوایز بزرگ گرفته تا تخفیفهای زماندار، برای جذب مشتری رقابت میکنند.
دیجیکالا بلکفرایدی امسال را چگونه آغاز کرد؟
دیجیکالا امسال تصمیم گرفته بلکفرایدی را به یک رویداد ۱۰روزه تبدیل کند. جشنواره این فروشگاه از یکم آذر آغاز شده و تا دهم آذر ادامه خواهد داشت؛ یعنی حراجی که نامش «جمعه سیاه» است، تقریباً یک هفته پیش از جمعه اصلی شروع میشود.
به بیان دیگر، دیجیکالا حتی پیش از آغاز تخفیفها تلاش کرد برای جشنواره خود خبر و هیجان تولید کند.
دیجیکالا همچنین اعلام کرده که برای جلوگیری از تخفیفهای غیرواقعی، سامانههای نظارتی ویژهای در نظر گرفته است؛ هرچند برای ارزیابی میزان موفقیت این سازوکارها باید قیمت واقعی کالاها را پیش و پس از جشنواره بررسی کرد.
این ترکیبِ مراسم افتتاحیه، تبلیغات فراگیر، پیشنهادهای محدود و امتیازهای ویژه برای اعضا، یادآور شیوهای است که بزرگترین فروشگاههای جهان در سالهای اخیر به کار گرفتهاند.
آمازون والمارت برای بلکفرایدی ۲۰۲۶ چه میکنند؟
در آمریکا، بلکفرایدی امسال جمعه ۲۷ نوامبر، برابر با ششم آذر برگزار میشود. بااینحال، رقابت فروشگاههای بزرگ از مدتها قبل شروع شده است.
آمازون جشنواره خود را از ۱۹ نوامبر (۲۸ آبان) آغاز کرده و تا ۳۰ نوامبر ادامه میدهد. این شرکت برای ۱۲ روز متوالی، پیشنهادهای تازهای در گروههای مختلف مانند پوشاک، فناوری، لوازم زیبایی و اسباببازی منتشر میکند.
آمازون حتی پای ورزش را به تبلیغات خرید باز کرده است. تماشاگران بعضی مسابقات فوتبال آمریکایی و بسکتبال در پرایم ویدئو میتوانند همزمان با تماشای مسابقه، محصولات مرتبط را مشاهده و خریداری کنند. ابزارهای هوش مصنوعی نیز برای پیشنهاد هدیه، ردیابی قیمت و اطلاعرسانی تخفیفها به کار گرفته شدهاند.
در واقع آمازون میخواهد مشتری فقط یکبار وارد فروشگاه نشود؛ هر روز دلیل تازهای برای بازگشت داشته باشد.
والمارت از مسیر متفاوتی برای جلب توجه استفاده کرده است. این شرکت کمپین تبلیغاتی امسال خود را با عنوان «A Who Knew Carol» و با الهام از داستان کریسمسی ماپتها ساخته؛ کمپینی سرگرمکننده با حضور شخصیتهای محبوب و بازیگران شناختهشده.
همزمان، والمارت سه مرحله فروش ویژه برای فاصله ۱۲ نوامبر تا دوم دسامبر برنامهریزی کرده و برخی پیشنهادهای اینترنتی را ابتدا در اختیار اعضای Walmart+ قرار میدهد؛ همان کاری که دیجی کالا نیز روز گذشته برای مشترکان پلاس خود انجام داد و یک روز زودتر امکان خرید را برایشان فراهم کرد.
به این ترتیب، والمارت برای جذب مشتری فقط روی قیمت پایین حساب نکرده است. سرگرمی و داستانپردازی، توجه اولیه را جلب میکنند و دسترسی زودهنگام، انگیزه عضویت و خرید را افزایش میدهد.
فروشگاه زنجیرهای تارگت نیز برای بلکفرایدی امسال برنامهای دارد که خرید را به نوعی مسابقه تبدیل میکند. این شرکت اعلام کرده نخستین ۱۰۰ مراجعهکننده واجد شرایط به هر شعبه در روز جمعه ۲۷ نوامبر، کارت هدیه دریافت خواهند کرد. ارزش این کارتها از ۲۵ تا ۱۰۰ دلار است و یک نفر در هر فروشگاه کارت هدیه هزار دلاری خواهد گرفت.
برنامه متفاوت اپل
اما اپل روش متفاوتی دارد. این شرکت برخلاف بسیاری از خردهفروشان، بهجای کاهش مستقیم قیمت محصولات در فروشگاه رسمی، از ۲۷ تا ۳۰ نوامبر به خریداران محصولات واجد شرایط کارت هدیه تا سقف ۳۰۰ دلار میدهد.
در این روش، اپل میتواند بدون تأکید بر ارزان شدن محصولاتش، به مشتری انگیزه خرید بدهد و او را برای خرید بعدی نیز به فروشگاه خود بازگرداند.
دیجیکالا بیشتر شبیه کدام غول جهانی است؟
اگر کمپین امسال دیجیکالا را کنار نمونههای جهانی بگذاریم، بیشترین شباهت را به ترکیبی از آمازون و والمارت دارد. دیجیکالا مانند آمازون تلاش میکند حراج را از یک روز به چند روز گسترش دهد: پیشنهادهای روزانه، تخفیفهای زماندار، کدهای ویژه و دسترسی زودتر اعضای پلاس، همگی دلیلی برای بازگشت دوباره مشتریاند. از سوی دیگر، مراسم افتتاحیه و فضای سرگرمکننده به رویکرد والمارت نزدیک است؛ هدف در هر دو این است که بلکفرایدی از یک حراج ساده به رویدادی قابلگفتگو تبدیل شود.
اپل و تارگت نیز دو سر طیف را نشان میدهند: اپل با کارت هدیه بهجای کاهش قیمت، از تخفیف مستقیم پرهیز میکند تا تصویر برندش آسیب نبیند؛ تارگت با جایزهٔ ۱۰۰ نفر اول، صف خرید را به مسابقه تبدیل میکند. دیجیکالا به هیچیک از این دو الگو نزدیک نیست و بیشتر مسیر «رویداد چندروزه» را انتخاب کرده است.
اما شباهت در ابزار تبلیغاتی به معنای شباهت در اقتصاد تخفیف نیست. آمازون و والمارت خودشان کالا میخرند، انبار دارند و روی قیمت کنترل مستقیم دارند؛ بنابراین میتوانند تخفیف را از حاشیه سود یا بودجه بازاریابی خود تأمین کنند. دیجیکالا در بخش بزرگی از فروشاش مارکتپلیس است: فروشندگان مستقل کالا را عرضه میکنند و پلتفرم کمیسیون میگیرد. در چنین ساختاری، پرسش «چه کسی هزینهٔ تخفیف را میدهد؟» پاسخ سادهای ندارد؛ ممکن است فروشنده باشد، برند، یا خود پلتفرم از بودجه تبلیغات. این همان نکتهای است که از بیرون قابلتشخیص نیست و در بخش بعد به آن میپردازیم.
همچنین باید تفاوت بستر را در نظر داشت. بلکفرایدی آمریکا در اقتصادی با تورم پایین برگزار میشود و مشتری قیمتها را مقایسهپذیر میداند؛ در ایران، تورم و نوسان قیمت، هم ارزیابی «تخفیف واقعی» را دشوارتر میکند و هم انگیزهٔ خریدار برای انتظار حراج را بیشتر.
دیجیکالا در سال گذشته یک ابزار تبلیغاتی دیگر را هم به شکل گسترده به کار گرفت: پیشنهادهای بسیار بزرگ روی تعداد محدودی از محصولات پرطرفدار.
تکنیک های تبلیغی پر سر و صدا حراج دیجی کالا
شعار پژو ۲۰۷ و آیفون ۱۷ پرومکس با قیمت یک میلیون تومان از خبرسازترین بخشهای کمپین ۱۴۰۴ بود. چنین پیشنهادهایی که در بازاریابی میتوان آنها را «محصول قهرمان» نامید، معمولاً بیش از آنکه برای ایجاد فروش مستقیم طراحی شوند، برای جلب توجه میلیونها نفر به کار میروند.
بازیهایی مانند شکار گنج، مسابقه بر سر کدهای تخفیف و استفاده گسترده از شبکههای اجتماعی نیز در کمپین سال گذشته دیده شد؛ سازوکارهایی که مخاطب را از یک خریدار معمولی به شرکتکننده در یک رقابت تبدیل میکنند.
دیجیکالا امسال نیز پیش از شروع جشنواره، فضای کمپین را با یک بازی تازه گرم کرد: «ارزانتر یا گرانتر؟». کاربران در این بازی قیمت کالاها را حدس میزدند و در ازای هر پاسخ درست، توکنی به ارزش هزار تومان تخفیف دریافت میکردند.
این رویکرد در بازاریابی «بازیوارسازی» (Gamification) نام دارد. وقتی تخفیف شکل مسابقه میگیرد، کاربر بیشتر با پلتفرم تعامل میکند، زمان بیشتری در آن میماند و احتمال خریدش بالاتر میرود. نکتهٔ جالبتر این است که بازی «حدس قیمت» کاربر را وادار میکند قیمت کالاها را با دقت ببیند و در ذهن بسنجد؛ مهارتی که پیشتر هم در بازیهای شکار گنج و کد تخفیف سال گذشته دیده شد.
بلکفرایدی پارسال چقدر برای دیجیکالا فروش داشت؟
اهمیت این رقابت را میتوان در اعداد سال گذشته دید.
بر اساس گزارش بلکفرایدی ۱۴۰۴، دیجیکالا اعلام کرد در جشنواره ۱۰روزه خود به ارزش فروش ۱۵ هزار میلیارد تومان رسید. در این مدت ۱۵.۵ میلیون کالا در قالب ۳.۳ میلیون سفارش فروخته شد و بیش از ۴۶ میلیون بازدیدکننده یکتا به پلتفرم مراجعه کردند.
میانگین تخفیف اعلامشده برای هر سفارش نیز ۵۶۴ هزار تومان بود. نکته قابلتوجه دیگر اینکه ۲۵ درصد خریدهای این دوره به شکل اقساطی انجام شد.
البته رقم ۱۵ هزار میلیارد تومان، ارزش فروش کالاهای ثبتشده در پلتفرم است و نباید آن را با درآمد خالص یا سود دیجیکالا اشتباه گرفت.
این همه تخفیف از کجا میآید؟
پرسش اصلی همینجاست. وقتی فروشگاهی از تخفیف ۵۰، ۷۰ یا حتی ۹۰ درصدی صحبت میکند، چه کسی هزینه این کاهش قیمت را پرداخت میکند؟ آیا فروشندگان واقعاً حاضرند بخش بزرگی از سود خود را کنار بگذارند؟
پاسخ این است که همه تخفیفها از یک محل تأمین نمیشوند.
نخستین منبع، حاشیه سود فروشندگان و تولیدکنندگان است که برای آنها محاسبه درصد سود فروش اهمیت زیادی دارد. برخی کالاها با حاشیه سودی فروخته میشوند که با محاسبه درصد سود، امکان کاهش موقت قیمت آنها وجود دارد. برندها نیز ممکن است برای افزایش فروش یا معرفی محصول، بخشی از تخفیف را تأمین کنند.
دومین منبع، موجودی انبار است. نگهداری کالا هزینه دارد و برای محصولاتی که مدل جدیدشان در راه است یا فروش کندی دارند، کاهش قیمت میتواند به آزاد شدن سرمایه کمک کند. به همین دلیل گاهی فروش کالا با سود کمتر، برای فروشنده بهتر از نگهداری طولانیمدت آن است.
روش سوم، پرداخت بخشی از هزینه تخفیف از بودجه بازاریابی فروشگاه یا پلتفرم است. در اقتصاد خردهفروشی، گاهی یک کالای بسیار جذاب با سود ناچیز یا حتی زیان فروخته میشود تا مشتری وارد فروشگاه شود. این روش را «رهبر زیان» یا Loss Leader مینامند.
منطق آن ساده است: فروشگاهی که امروز با یک پیشنهاد استثنایی مشتری تازهای جذب میکند، امیدوار است آن فرد در همان خرید یا در آینده محصولات دیگری نیز بخرد. بنابراین بخشی از زیان احتمالی یک کالا ممکن است در واقع هزینه جذب مشتری باشد.
از همین زاویه میتوان پیشنهادهای بسیار محدود و خبرساز دیجیکالا را تحلیل کرد. اما بدون دسترسی به قراردادها، هزینه تأمین کالا و بودجه تبلیغات شرکت، نمیتوان با قطعیت گفت هزینه هر تخفیف بر عهده دیجیکالا، فروشنده یا برند تأمینکننده بوده است.
چهارمین مسئله، تخفیفهای ظاهری است. همه درصدهای بزرگ لزوماً به معنای کاهش واقعی قیمت نسبت به روزهای قبل نیستند. اگر قیمت مرجع یک محصول پیش از حراج افزایش یافته باشد، تخفیف درجشده میتواند بسیار چشمگیرتر از صرفهجویی واقعی خریدار به نظر برسد.
گزارش سال گذشته زومان درباره اقتصاد بلکفرایدی نیز به بررسی منتشرشده در بریتانیا اشاره کرده بود که نشان میداد بسیاری از کالاهای بررسیشده در زمانی غیر از بلکفرایدی با قیمت پایینتری عرضه شده بودند.
وقتی فروشگاهها برای پول ما رقابت میکنند، چه اتفاقی میافتد؟
بلکفرایدی فقط مسابقه فروشندگان برای کاهش قیمت نیست؛ مسابقهای برای تصاحب توجه، زمان و قدرت خرید مصرفکننده است.
زمانی که یک فروشگاه هر روز پیشنهاد تازهای منتشر میکند، در واقع تلاش دارد عادت مراجعه مداوم ایجاد کند. پیامک، پوشنوتیفیکیشن، تبلیغات شبکههای اجتماعی، همکاری با اینفلوئنسرها و نمایش دوباره محصولاتی که قبلاً دیدهایم، هرکدام بخشی از همین فرایند هستند.
در این میان، محدودیت زمانی نقش مهمی دارد. وقتی روی صفحه نوشته میشود «فقط دو ساعت باقی مانده»، خریدار ممکن است بیشتر از آنکه درباره نیاز واقعی خود فکر کند، نگران از دست دادن فرصت باشد. اقتصاد رفتاری این وضعیت را با مفاهیمی مانند ترس از دست دادن فرصت یا FOMO و اثر لنگر قیمتی توضیح میدهد.
نمایش قیمت قبلی در کنار قیمت جدید نیز میتواند این احساس را تقویت کند که خریدار در حال به دست آوردن یک منفعت بزرگ است؛ حتی اگر آن کالا پیش از دیدن تبلیغ اصلاً در فهرست نیازهایش نبوده باشد.
اما در ایران این سازوکار با یک تفاوت اساسی همراه است: تورم و کاهش قدرت خرید.
در اقتصادی که قیمت کالاها مرتب تغییر میکند، بلکفرایدی برای بخشی از مردم فقط فرصتی برای خرید تفریحی نیست. ممکن است خانوادهای خرید لوازم خانگی، پوشاک یا کالای دیجیتال موردنیاز خود را به امید تخفیف به تعویق انداخته باشد. برای چنین خریداری، یک تخفیف واقعی میتواند اهمیت اقتصادی زیادی داشته باشد.
از سوی دیگر، سهم ۲۵ درصدی خرید اقساطی در کمپین پارسال دیجیکالا نشان میدهد که امکان پرداخت در آینده نیز بخش مهمی از تجربه خرید شده است. البته خرید اقساطی لزوماً به معنای ناتوانی مالی خریدار نیست، اما گسترش آن در کنار تورم بالا، اهمیت مدیریت نقدینگی خانوارها را نشان میدهد.
همین وضعیت، روی دیگر بلکفرایدی را هم آشکار میکند. تبلیغاتی که مدام مخاطب را به عجله کردن تشویق میکنند، ممکن است او را به خریدی فراتر از نیاز یا توان بازپرداختش سوق دهند.
آیا بلکفرایدی به نفع خریداران تمام میشود؟
پاسخ به این پرسش را نمیتوان فقط از میزان فروش فروشگاهها به دست آورد.
کمپین سال گذشته دیجیکالا نمونه روشنی است. از یک سو، رکوردهای فروش و تعداد سفارشها ثبت شد؛ از سوی دیگر، زومیت در گزارشی جداگانه به اعتراض کاربران درباره حجم پیامکها، دسترسی دشوار به پیشنهادهای محدود و نگرانی از تخفیفهای غیرواقعی پرداخت.
این دو واقعیت میتوانند همزمان وجود داشته باشند: یک کمپین ممکن است از نظر تجاری موفق باشد، اما همه مشتریان تجربه رضایتبخشی از آن نداشته باشند.
امسال هم دیجیکالا با وعده نظارت بیشتر بر قیمتها و ارائه امتیازهای ویژه، تلاش کرده تجربه متفاوتی بسازد. اما موفقیت نهایی آن فقط با تعداد بازدیدکنندگان و ارزش سفارشها مشخص نمیشود؛ واقعی بودن تخفیفها، دسترسی منصفانه به پیشنهادها، کیفیت خدمات و رضایت خریداران نیز اهمیت دارد.