دولت ترامپ فعلا حملات گسترده به ایران را کنار گذاشته و با حفظ محاصره، تحریم و حضور نظامی، افزایش فشار اقتصادی را دنبال میکند.
واشنگتن پست نوشت: دونالد ترامپ در آستانه انتخابات میاندورهای این ماه گفته بود جنگ آمریکا با ایران بلافاصله پس از رأیگیری پایان مییابد. او در مقاطع مختلف از آمادگی برای دو مسیر متفاوت حرف زده بود. یکی ازسرگیری عملیات نظامی تمامعیار و دیگری رسیدن به توافقی از راه مذاکره برای پایان دادن به درگیری که حالا وارد هشتمین ماه خود شده است.
اما در هفته گذشته، به نظر میرسد ترامپ و تیمش راه سومی را در پیش گرفتهاند.
ترامپ پنجشنبه در تروث سوشال نوشت که دیگر برای رسیدن به توافق با ایران تلاش نمیکند و از معاونش خواسته توجهش را به مسائل دیگری معطوف کند.
در عین حال، او ظاهراً تمایلی هم ندارد جنگی را از سر بگیرد که از نظر سیاسی نامحبوب است و فشار سنگینی بر منابع نظامی آمریکا وارد کرده است.
یک مقام آمریکایی که برای توضیح جلسات پشت درهای بسته نخواست نامش فاش شود، گفت: «رئیسجمهور پس از انتخابات میاندورهای در چند جلسه توجیهی اطلاعاتی شرکت کرده و دیگر کاملاً روشن شده که ترامپ فعلاً نمیخواهد به جنگ برگردد.»
در عوض، دولت آمریکا نشان داده که فعلاً به حفظ وضع موجود رضایت دارد. واشنگتن میخواهد محاصره و تحریمهای اقتصادی علیه ایران را ادامه دهد و منتظر بماند تا فشار اقتصادی بیشتر شود.
تحولات اخیر بازارهای جهانی و منطقهای انرژی، ادامه این راهبرد «نه جنگ، نه صلح» را برای آمریکا آسانتر کرده است. اما هنوز روشن نیست که این راهبرد چه اثری بر رفتار ایران خواهد گذاشت.
واشنگتن روی چه چیزی حساب کرده است؟
ترامپ دوشنبه، اندکی پس از دیدار با محمد بن عبدالرحمن آلثانی نخستوزیر قطر در کاخ سفید به خبرنگاران گفت «فقط داریم وضع موجود را حفظ میکنیم.»
او گفت که تصمیم برای انجام ندادن حملات تازه علیه ایران به درخواست کشورهای همسایه ایران گرفته شده است.
مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا سهشنبه همین استدلال را بسط داد و با این تعبیر که وضعیت کنونی به بنبست رسیده، مخالفت کرد.
او در حاشیه نشست گروه هفت در پاریس به خبرنگاران گفت: «کارزار اقتصادی ما چنان فشار و آسیبی به ایران وارد میکند و آنقدر خوب نتیجه داده که رئیسجمهور واقعاً نیازی به اجرای عملیات رزمی گسترده ندارد.»
چرا توافق نزدیکتر نشد؟
بهگفته مقامی که در جریان مذاکرات قرار گرفته، گفتوگوهای ایران و آمریکا در هفتههای اخیر ظاهراً اندکی پیشرفت کرده بود.
این مقام که بهدلیل حساسیت مذاکرات نخواست نامش فاش شود، گفت:
مذاکرهکنندگان ایرانی پذیرفته بودند موضوع هستهای را بررسی کنند و طرف آمریکایی نیز گفته بود آماده است درباره درخواست ایران برای دریافت مشوقهای اقتصادی گفتوگو کند.
اما چرا پیشرفت مذاکرات به توافق نینجامید؟
این پیشرفت به معنای نرمتر شدن موضع هیچیک از طرفین نبود. ایران همچنان میخواهد آمریکا پیش از آغاز مذاکرات هستهای، محاصره تنگه هرمز را بردارد، تحریمهای نفتی را کاهش دهد و داراییهای ایران را آزاد کند.
آمریکا هم پیشتر حاضر نشده بود با اعطای مشوقهای اقتصادی به تهران پیش از آغاز مذاکرات هستهای موافقت کند.
روبیو در پاریس خواستههای ایران را «نامعقول» خواند و ادعا کرد که این مطالبات نشان میدهد تهران هنوز برای رسیدن به توافق جدی نیست.
مجال بازار نفت به ترامپ برای صبر
یکی از عواملی که فشار بر دولت آمریکا را کمتر کرده، بازگشت صادرات نفت خام از خلیج فارس به نزدیکی سطح پیش از جنگ است.
البته بهگفته تحلیلگران مستقل، صادرات گاز طبیعی و فرآوردههای نفتی هنوز به آن سطح نرسیده است.
گرگ برو تحلیلگر انرژی خاورمیانه در مؤسسه مشاورهای اوراسیا گروپ مدعی شد:
ایران همچنان تقریباً هر روز به کشتیهای عبوری از تنگه حمله میکند، اما بازار نفت اثر این حملات را در قیمتها لحاظ کرده است. افزایش صادرات خلیج فارس، در کنار رشد تولید سایر تولیدکنندگان و کاهش تقاضا در زمستان، باعث شده برای نخستین بار در حدود ۱۰ ماه گذشته، عرضه در بازار جهانی نفت نسبتاً مناسب باشد.
قیمت جهانی نفت خام از زمان اظهارات این هفته ترامپ پایین آمده، هرچند هنوز بهمراتب بالاتر از سطح پیش از جنگ است.
سهشنبه نیز میانگین قیمت بنزین در آمریکا برای نخستین بار از ماه ژوئیه به کمتر از ۴ دلار در هر گالن رسید.
برو افزود: «تا وقتی آمریکا حاضر باشد حضور نظامی فعلیاش را حفظ کند، چند ناو هواپیمابر را در منطقه نگه دارد و پرتابههای ایران را رهگیری و منهدم کند، بهنظر من میتواند مدت زیادی به این وضعیت ادامه دهد.»
اما حفظ این حضور مستلزم آن است که آمریکا همچنان بخشی از توان دریایی و موشکهای رهگیری مورد نیازش را از دیگر نقاط بحرانی جهان به این منطقه منتقل کند. این کار دهها میلیارد دلار هزینه اضافی برای جنگی خواهد داشت که تا همینجا هم بسیار گرانتر از برآورد اولیه پنتاگون تمام شده است.
فشار اقتصادی موضع تهران را عوض میکند؟
مقامهای آمریکایی میگویند افزایش فشار اقتصادی سرانجام تهران را وادار خواهد کرد با شرایطی که برای واشنگتن پذیرفتنیتر است، پای میز مذاکره بیاید.
نیروی دریایی آمریکا پس از فروپاشی آتشبس کوتاهمدت ژوئیه، بنادر ایران را دوباره محاصره کرد. وزارت خزانهداری آمریکا نیز در چارچوب «عملیات طرد اقتصادی» که در ماه اوت آغاز شد، دهها فرد، نهاد و شناور را تحریم کرده است. فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) هم در ماه جاری کارگروه «دروازه آهنین» را راهاندازی کرد. هدف این کارزار، جلوگیری از صادرات کالاهای ایران از طریق مرزهای زمینی یا دریای خزر است.
این کارزار بر اقتصاد ایران اثر گذاشته است. ایران در هفتههای اخیر با کمبود برق و سوخت و نرخهای تورم بالاتر از ۸۰ درصد روبهرو بوده است.
با این حال، نشانه چندانی وجود ندارد که ایران بیش از گذشته آماده پذیرش خواستههای آمریکا باشد. ارزیابیهای سیا حاکی از آن است که ایران برای کاهش آثار محاصره، بهاندازه چند ماه مواد غذایی و سوخت ذخیره کرده است. از کره شمالی گرفته تا کوبا، نمونههای زیادی از دولتهای مخالف آمریکا وجود دارند که سالها در انزوای اقتصادی دوام آوردهاند، هرچند مردمشان هزینه آن را پرداختهاند.
علی واعظ مدیر پروژه ایران در گروه بینالمللی بحران گفت «در تهران توافق گستردهای وجود دارد که محاصره آسیب میزند و نمیتوان تا ابد آن را تحمل کرد. اما بر سر این هم اتفاقنظر هست که نمیتوان به ترامپ اعتماد کرد و امتیاز دادن زیر فشار فقط فشار بیشتری بهدنبال خواهد داشت.»
اما چه عاملی میتواند وضع موجود را به هم بزند؟
نشانههایی وجود دارد که ایران برای شکستن بنبست، روشهای تازهای را امتحان میکند. از جمله این موارد میتوان به هدف قرار دادن کشتیها در آبهای خلیج فارس دور از تنگه هرمز، نصب مینهای چسبان بر بدنه نفتکشها و تهدید به قطع کابلهای زیردریایی اینترنت در تنگه اشاره کرد.
تشدید تنش ممکن است حتی در جایی دور از خاورمیانه رخ دهد. دوشنبه، دولت فرانسه ایران را متهم کرد که سامانههای یخچالهای صدها سوپرمارکت در سراسر فرانسه را هک کرده است.
ترامپ دوشنبه هشدار داد که اگر وضعیت تغییر کند، ارتش آمریکا «کاملاً آماده اقدام است».
با این حال، نه او و نه روبیو مشخص نکردند چه اقدامی از سوی ایران میتواند به ازسرگیری عملیات نظامی گسترده منجر شود.
آمریکا در آستانه انتخابات میاندورهای چند نوبت حمله انجام داد که مقامهای این کشور آنها را «دفاعی» خواندند.
اما وضع موجود فقط با تصمیم تهران یا واشنگتن به هم نمیخورد. گادی آیزنکوت رهبر اپوزیسیون اسرائیل که مأمور تشکیل دولت جدید شده، چهارشنبه در نامهای سرگشاده به بنیامین نتانیاهو نخستوزیر اسرائیل هشدار داد برای جلوگیری از ادای سوگند دولت جدید دست به اقدام نظامی نزند.
در آمریکا هم رهبران دموکرات گفتهاند پس از آغاز به کار کنگره جدید در سال آینده، قصد دارند از اختیار کنگره بر بودجه استفاده کنند تا تأمین مالی جنگ را متوقف کنند.
چاک شومر، رهبر اقلیت سنا، هفته گذشته به خبرنگاران گفت «ما به این جنگ پایان خواهیم داد.»