اثر تنگه هرمز؛ بحران تجاری از بحران کووید بزرگتر می شود؟
کارشناسان تجارت جهانی میگویند جنگ ایران ممکن است «زنجیرههای تأمین» را عمیقتر از پاندمی کووید-۱۹ مختل کند. بسته شدن تنگه هرمز، حالا با دو شوک بزرگ قبلی مقایسه میشود: اختلالات عرضه در دوران کرونا، و رژیم تعرفهای دونالد ترامپ .
کرونا وابستگی جهان به «یک قطب تولیدی» (چین) را نشان داد. جنگ ایران وابستگی به «یک کریدور حملونقل» (تنگه هرمز) را فاش کرده است.
سباستین یانسن، شریک مؤسسه مشاوره الیور وایمن در نیویورک، به DW میگوید:«کووید وابستگی بیش از حد به یک قطب تولیدی را فاش کرد، در حالی که بحران هرمز، وابستگی مفرط به یک کریدور حملونقلی و ورودیهای انرژی را نشان داد.»
شوک عرضه در مقابل شوک تقاضا – چرا فرق میکند؟
بحران | نوع شوک | منبع مشکل |
|---|---|---|
کووید (۲۰۲۰) | شوک تقاضا | تعطیلی کارخانهها، صف کشتیها در بنادر |
تعرفههای ترامپ (۲۰۲۵) | شوک سیاستی | تغییر دائم در زنجیرههای تأمین |
جنگ ایران (۲۰۲۶) | شوک عرضه | اختلال متمرکز بر انرژی و کالاهای پایه |
در دوران پاندمی، کارخانهها تعطیل شدند، کشتیها در بنادر بزرگ صف کشیدند و سیستمهای «تولید بههنگام» (Just-in-Time) که موجودی انبار را در پایینترین سطح نگه داشته و بر رسیدن قطعات دقیقاً در زمان نیاز متکی هستند از هم پاشید. با این حال، قیمت انرژی در آن زمان نسبتاً پایدار ماند.
این بار اما عکس است:تجارت کالاهای غیرانرژی تا اینجا مقاومت بهتری نشان داده، اما نفت، گاز و کود شیمیایی ضربه خوردهاند .
شدت بحران از نگاه آژانس بینالمللی انرژی (IEA)
آژانس بینالمللی انرژی از دست رفتن تقریبی ۱۰ درصد از عرضه نفت جهان و یکپنجم گاز طبیعی مایع (LNG) در ماه گذشته را بزرگترین شوک در تاریخ بازار جهانی انرژی توصیف کرده است .
تحلیلگران گلدمن ساکس و بارکلیز پیشبینی میکنند میانگین قیمت نفت در ۲۰۲۶ به حدود ۸۵ دلار برسد و در صورت تداوم محدودیتها، عبور از ۱۰۰ دلار «کاملاً محتمل» است .
هزینه حملونقل و مسیرهای جایگزین
در ماه گذشته، شرکتهای حملونقل دوباره مجبور به تغییر مسیر ناگهانی شدهاند – آخرین بار در ۲۰۲۳/۲۴ بود که حوثیهای یمن به کشتیها در دریای سرخ حمله میکردند .
تانکرها و کشتیهای گازبر که قبلاً از هرمز عبور میکردند، حالا مجبورند دور آفریقای جنوبی (دماغه امیدنیک) بروند. این یعنی هزاران مایل دریایی اضافه و تا دو هفته بیشتر در سفر .
هزینه بیمه جنگی برای کشتیها در خاورمیانه چندین میلیون دلار افزایش یافته و این هزینهها مستقیماً وارد قیمت نهایی انرژی، مواد شیمیایی و کالاهای صنعتی شده است .
شرکتها چه میکنند؟
نتایج نظرسنجی از ۶۰۰۰ شرکت در ۱۳ کشور که در ۸ آوریل توسط آلیانس ترید (بازوی تحقیقاتی آلیانس آلمان) منتشر شد نشان میدهد :
- نزدیک به دو سوم شرکتها نگران اختلالات بیشتر در زنجیره تأمین و افزایش قیمت انرژی و کالاهای پایه هستند
- خطر ژئوپلیتیک (شامل جنگها و تعرفهها) به بزرگترین نگرانی دو سوم شرکتها تبدیل شده است
- شرکتها برنامههای خود برای «نزدیکسازی تولید» (reshoring/nearshoring) را تسریع کردهاند – این تغییر بهویژه در اروپا مشهود است
لیزا اندرسون، رئیس گروه مشاوره LMA، به دویچه وله میگوید: «کووید شرکتها را به نقطهای رساند که فهمیدند نمیتوانند صرفاً روی رسیدن کالا در زمان نیاز حساب کنند. جنگ ایران ثابت کرد که آن اختلالات، یک اتفاق گذرا و یکباره نبوده است.»
دو تفاوت بنیادین کرونا و تنگه هرمز
بحران | نوع تمرکز | ضعف اصلی آشکارشده |
|---|---|---|
کووید | قطب تولیدی (چین) | تمرکز بیش از حد تولید در یک مکان |
جنگ ایران | کریدور حملونقل (هرمز) | تمرکز بیش از حد ترانزیت انرژی در یک مسیر |
در حالی که پاندمی یک «شوک تقاضای گسترده» ایجاد کرد و تعرفههای ترامپ منجر به تغییر پایدار در زنجیرههای تأمین شد، جنگ ایران یک «ضربه حاد در سمت عرضه» (Supply-side blow) وارد کرده است که بهطور متمرکز بر انرژی و کالاها اثر میگذارد.
چه چیزی هنوز نیامده؟ اثر دومینو
سباستین یانسن به DW میگوید تأثیر کامل این بحران هنوز آشکار نشده است: «تأثیر این کمبود هنوز در حال عبور از زنجیرههای تأمین چندلایه شرکتهاست و ماهها طول میکشد تا اثر کامل آن ظاهر شود و زنجیرهها پس از بازگشایی کامل تنگه تثبیت شوند.»
یعنی قیمت نفت و کود که در حال حاضر بالا رفته، تا چند ماه دیگر به قیمت سایر کالاها سرایت می کند: از مواد غذایی تا دارو تا پلاستیک .
به گزارش بیزینس استاندارد، در آسیا خطوط هوایی ۳۵ درصد پروازهای خود را کاهش دادهاند، کارخانههای پوشاک در بنگلادش با «دو برابر شدن قیمت نخ» مواجهاند، و تولیدکنندگان چیپ در تایوان نگران تأمین هلیوم قطر (یکسوم عرضه جهان) هستند .
سؤال | پاسخ |
|---|---|
آیا جنگ ایران از کرونا بدتر است؟ | از نظر شدت شوک به انرژی، بله – IEA میگوید بزرگترین شوک تاریخ |
تفاوت اصلی با کرونا چیست؟ | کرونا = آنفولانزای تولید / جنگ ایران = سکته قلبی ترانزیت انرژی |
برای ایران چه معنایی دارد؟ | دو لبه: بستن هرمز به صادرات خود ایران هم ضربه میزند؛ اما قیمت بالای انرژی درآمد نفتی را افزایش میدهد |
شرکتها چه میکنند؟ | پایان «تولید بههنگام»؛ افزایش موجودی انبار به بالاترین سطح در سه سال اخیر |
خطر بعدی چیست؟ | اوضاع تایوان و شبهجزیره کره – منبع بعدی شوک ژئوپلیتیک |